История о поиске воды: как засуха и наводнения формируют судьбу человечества

Virginia Mendoza schreef in haar boek Dorst: een geschiedenis van de mens op zoek naar water over droogte als drijvende kracht achter grote veranderingen in de ontwikkeling van de menselijke soort. De mensen kregen te horen dat het kwam doordat de regen uitbleef. Dat de bron waaruit de rivier ontsprong bijna was uitgedroogd en dat daarom de oogsten mislukten. Maar toen kregen ze in de mot dat de maïskolven van een groot landgoed wel weelderig bloeiden. Dat daar wel water voor te vinden was. Burgers protesteerden tegen deze oneerlijke controle over water. Een maand eerder had de oproerpolitie de mensen van een eeuwenoud dorp, dat door een stuwmeer van de kaart zou geveegd worden, met geweld van hun daken gesleurd. Ook zij protesteerden tegen de controle over water. Deze verhalen speelden zich af in Riaño, in het Cantabrisch Gebergte, en in Villanueva de la Fuente in Castilië-La Mancha, in 1987, het jaar dat Virginia Mendoza er geboren werd, en waar ze als kind gefascineerd raakte door te weinig én te veel water. Het leidde tot haar non-fictie-epos Dorst: een geschiedenis van de mens op zoek naar water. Zonder water geen mens. Maar ook: zonder droogte geen mens. Onze voorouders bleken het best aangepast aan de droogte van Oost-Afrika. Zij evolueerden tot de homo sapiens. Ook de rest van de geschiedenis is er een van dorst. Zo’n 2,8 miljoen jaar nadat onze soort rechtop begon te lopen, werd droogte in Oost-Afrika opnieuw bepalend. Dat leidde tot de “ out-of-Africamigratie ”. De homo sapiens verspreidde zich over de planeet, begon aan landbouw te doen, stichtte nederzettingen zoals Jericho, en bouwde uiteindelijk grote beschavingen tussen rivieren, van de Tigris en de Eufraat tot de Indus en de Yangtze. Opnieuw denken als soort Mendoza toont dat ons vermogen om als groep te denken, om collectieve beslissingen te nemen, ons in het verleden weerbaarder tegen klimatologische veranderingen heeft gemaakt. Wie we vandaag zijn, is het resultaat van hoe de mensheid zich daaraan heeft aangepast. Waarom zouden we dat nu niet opnieuw kunnen doen? Waarom nemen we vandaag geen collectieve beslissingen meer? ‘Omdat de mensheid slachtoffer is geworden van een crisis die ze, zonder het volledig te beseffen, zelf heeft helpen creëren’, antwoordt Mendoza. ‘Collectieve besluitvorming is ons overlevingsmechanisme. We hebben er vandaag meer dan ooit nood aan, maar het is tegelijk moeilijker geworden.' 'De menselijke gemeenschap was vroeger veel kleiner, waardoor gezamenlijke beslissingen eenvoudiger te nemen waren. Nu moeten miljarden mensen, verspreid over de hele planeet, zich bewust worden van hetzelfde probleem. We moeten opnieuw leren denken als een soort.’ In kleine gemeenschappen is de mens nog wel in staat om gemeenschappelijk te denken, zegt Mendoza. ‘Het is interessant om te zien hoe mensen met rampen omgaan. Vorig jaar kreeg Spanje te maken met een nationale stroomuitval. Er was geen elektriciteit en geen licht. Mensen gingen de straat op, ontmoetten hun buren en deelden wat ze hadden met anderen.’ ‘Droogte is geen puur natuurverschijnsel. Machtige mensen bepalen er mee de oorzaken en gevolgen van.’ ‘Tijdens het schrijven van dit boek ontdekte ik dat gemeenschappen die historische droogtes overleefd hadden, precies die gemeenschappen waren die begrepen dat samenwerking essentieel was.’ Daarom wil Mendoza haar geloof in de homo sapiens niet verliezen. ‘Als ik moet kiezen tussen een naïeve visie op de mens – gebaseerd op vertrouwen – en een wantrouwende visie, kies ik voor vertrouwen. Tot het tegendeel wetenschappelijk bewezen is.’ ‘Na het afnemen van interviews met de inwoners van mijn dorp verbreedde ik mijn blik. Ik richtte me op andere culturen en op andere tijden. Ik ontdekte dat regendansen een gelijkaardig doel hebben als de processies voor de heiligen waar mijn grootmoeder aan deelnam. Het gaat daarbij niet over het geloof dat een heilige het kan doen regenen, maar om het delen van angst, om deel uit te maken van iets groter dan jezelf, om daar verbinding mee te zoeken, maar ook met elkaar.’ Volgens Mendoza betekent religie dan ook verbinding. En de rituelen zijn het gemeenschappelijke bewustzijn dat we nodig hebben. ‘Als je ontdekt dat we al millennia delen in het lijden, wordt het gemakkelijker om opnieuw een collectief bewustzijn te vinden’, zegt ze. ‘En hoop.’ Hoop = handelen Mendoza is niet naïef. Ze geeft evenveel voorbeelden van droogterituelen die door machthebbers werden ingezet om het volk af te leiden van het onrecht achter de dorst. Tijdens de graanschaarste van 1651 in Córdoba ontdekten mensen dat niet de droogte hun grootste vijand was, maar dat edelen en geestelijken het schaarse graan inpikten in plaats van het eerlijk te verdelen. Dat leidde tot broodrellen. ‘Geestelijken organiseerden overal bidprocessies tegen de droogte om de onrust te dempen en de status quo te behouden’, zegt Mendoza. ‘Als opium voor het volk. Maar droogte is geen puur natuurverschijnsel. Machtige mensen bepalen er mee de oorzaken en gevolgen van. En slachtoffers kunnen ook oplossingen vinden.’ Vandaag zijn de machtsstructuren complexer dan toen. De controle op water en andere hulpbronnen maakt deel uit van een breder economisch systeem waarvan we afhankelijk zijn. ‘We zullen ons daarom moeten verenigen tegen hen die de controle over water proberen te monopoliseren of te manipuleren’, zegt Mendoza. Daarvoor moeten we volgens haar terugkeren naar het begin van de mens als soort, miljoenen jaren geleden. Een historisch bewustzijn van hoe onze relatie tot water toen was, is het noodzakelijke startpunt voor een nieuw gemeenschappelijk bewustzijn dat we vandaag nodig hebben. Vanuit dat bewustzijn kan dan “rationele hoop” ontstaan. ‘Die rationele hoop is geen magisch denken waarbij een redder verschijnt die alles goedmaakt,’ legt Mendoza uit, ‘maar een geloof in eigen handelen. Doorheen de geschiedenis was hoop belangrijk omdat ze mensen aanzette tot handelen en hen ertoe bracht om water te controleren, wat hun leven vergemakkelijkte.' 'Een sedentair bestaan betekende, behalve niet langer te hoeven rondtrekken, de overgang naar een manier van denken die ons heeft gebracht tot waar we nu staan, met alle problemen die daarbij horen. We begonnen te geloven dat we ons niet langer aan de natuur hoefden aan te passen, maar dat de natuur zich aan ons moest aanpassen.’ Die verandering in denken situeert zich aan het begin van het neolithicum, ongeveer 12.000 jaar geleden, maar ging in overdrive tijdens de industriële revolutie. Vandaag zit die mentaliteit diep verankerd in onze cultuur. ‘Misschien moeten we leren van de jager-verzamelaars die nog bestaan, of van de inheemse volkeren die zich goed aan de natuur hebben aangepast. De moderne mens belandde in een trechter waarin steeds meer behoeften worden gecreëerd. We proberen de natuur te beheersen, maar worden er net kwetsbaarder door. Zijn wij dan echt zoveel beter dan die inheemse volkeren?’ Wie profiteert ervan? Door de natuur te beheersen, straal je macht uit. Tijdens de fascistische dictatuur van generaal Franco werd in Spanje de aanleg van dammen een symbool van vooruitgang en staatsmacht. Ook het socialisme beloofde er welvaart mee. ‘Veel Spaanse dammen waren noodzakelijk noch proportioneel’, weet Mendoza. ‘Een groot deel van het water uit de reservoirs die dorpen in Aragón verzwolgen, ging naar de industrie in Barcelona, naar projecten die als algemeen belang werden voorgesteld. De echte vragen luiden dan ook: waar gaat die energie naartoe? Wie profiteert ervan? Wat offer je ervoor op? En waarvoor?’ ‘Op televisie zagen mensen propaganda. Lintjes werden doorgeknipt op vieringen van grote infrastructuurprojecten. Maar niemand sprak over de mensen die met geweld uit hun huizen werden verdreven. Vlakbij waar ik woon, lag een dorp waar op een nacht het water begon te stijgen terwijl de mensen sliepen. Iemand vertelde me hoe hij om drie uur ’s nachts het bed van een zieke vrouw naar een balkon moest dragen.’ ‘We zijn iets verschuldigd aan de mensen die hun huis moesten verlaten, aan hen die de graven van hun familie onder water zagen verdwijnen. Soms werden stoffelijke resten overgebracht naar een nieuwe begraafplaats, maar vaak gebeurde zelfs dat niet. Ik kan me niet voorstellen hoe pijnlijk dat moet zijn geweest.’ Klimaatmigranten en genocide Lang voordat ze verdreven werden door een teveel aan water, migreerden mensen door een tekort eraan. En deze oude realiteit wordt ook onze nieuwe realiteit. Volgens de Unesco zijn de voorbije tien jaar meer dan 260 miljoen mensen gedwongen gemigreerd als gevolg van klimaatrampen. Droogte zal de belangrijkste oorzaak worden van een verdere toename van die migratie. ‘In Spanje wil 60 procent van de twintigers naar een ander land vertrekken. Velen zijn eigenlijk op de vlucht voor de gevolgen van de klimaatopwarming. Zuid-Spanje zou een klimaatwoestenij kunnen worden waar niemand nog kan wonen. Ik weet dat ik zelf op een dag naar het noorden moet verhuizen.’ Mendoza herinnert zich de tijd dat ze met haar grootvader op het land werkte en zag hoe mensen rotsen openbraken om water te vinden voor hun gewassen. Tegelijk leefden die mensen met het besef dat ze ooit zouden moeten vertrekken. ‘Als ik zeg dat mijn droom een landhuis is op de plek waar mijn voorouders woonden, antwoordt mijn familie: “Je kunt daar niet wonen. Er is geen water.” Misschien ben ik al een soort klimaatvluchteling.’ ‘De mens is wie hij is dankzij schaarste en uitdagingen. Schaarste en inventiviteit gaan hand in hand.’ Volgens de archieven woonde er aan het begin van de zeventiende eeuw al een familielid van Mendoza in het dorp Villanueva de la Fuente. ‘Mijn overgrootvader was de eerste die het dorp verliet en mijn overgrootoom werd er na de Spaanse Burgeroorlog geëxecuteerd vanwege zijn politieke ideeën. In zijn laatste brief, vlak voor zijn dood, schreef hij aan zijn vrouw dat als de droogte haar niet met rust liet, ze niet moest aarzelen om te vertrekken. Het was een periode van extreme droogte.’ Klimaatmigratie is altijd een oplossing geweest, een aanpassingsstrategie voor klimaatverandering die de basis legde voor menselijke beschavingen. Zonder klimaatvluchtelingen hadden de Soemerische stadstaten en het Oude Egypte nooit bestaan. Maar Mendoza wijst ook op groepen die door droogte migreerden en op hun nieuwe bestemming, net zoals de meeste migranten, als bedreiging werden gezien. Of als buitenkans. Niet om onze beschaving te verbeteren, maar om uit te buiten als goedkope arbeidskrachten. Mendoza verwijst naar De druiven der gramschap, het meesterwerk van John Steinbeck uit 1939 over de Dust Bowl, een periode van gigantische stofstormen in Oklahoma. Volgens een Amerikaanse overheidscommissie uit 1936 waren die stofstormen niet alleen het gevolg van droogte, maar ook van jarenlange overexploitatie van de bodem. Opportunisten grepen hun kans. De droogte dreef mensen van hun land, schuldeisers plukten hen verder kaal. ‘Steinbecks reportages tonen hoe migranten een paradijs werd voorgespiegeld, met banen, vruchtbare grond en kansen. Maar bij aankomst werden ze brutaal uitgebuit. Mensen met macht maken dikwijls gebruik van wie kwetsbaar en bang is. Ze maken er een vijand van terwijl ze van hun arbeid profiteren. Die patronen blijven zich herhalen.’ ‘In tijden zoals die van ons, met meerdere crisissen tegelijk, is het voor machthebbers heel gemakkelijk om een groep als schuldige aan te wijzen’, vertelt Mendoza. ‘Gewone mensen zeggen angstaanjagende dingen over moslims, ze zijn geobsedeerd door een groep. Op die manier beginnen genocides. Telkens opnieuw. Joden werden ook als groep aangewezen. Het patroon blijft hetzelfde, alleen de naam van de geviseerde groep verandert.’ Net als de klimaatverandering begint een genocide niet op een welbepaald moment. Het proces dat eraan voorafgaat is daarom zo belangrijk. ‘Het blijft opvallend hoe de mensheid, ondanks haar lange geschiedenis, zulke patronen nog altijd moeilijk herkent. Niet dat ik in mijn boek iets volledig nieuws schrijf, maar omdat mensen langzaam leren, moeten we sommige verhalen blijven herhalen en in een breed historisch perspectief plaatsen.’ Schaarste Dat we een periode van waterschaarste tegemoet gaan, moeten we ook blijven herhalen. ‘De mens is wie hij is dankzij schaarste en uitdagingen. Schaarste en inventiviteit gaan hand in hand’, legt Mendoza uit. ‘Doorheen de geschiedenis heeft de mens geleerd om te waarderen wat hij niet heeft, of wat er niet is. Door de overvloed van vandaag zijn we de band met de schaarste die ons gevormd heeft, verloren.’ ‘We zijn op het punt aangekomen waarop we droogtes niet langer volledig kunnen vermijden. Toch blijven we water gebruiken alsof we vergeten wat er aan de hand is. Niet alleen wij, maar ook de mensen met macht, de mensen die op tijd maatregelen kunnen nemen, hebben de neiging om te vergeten. We vergeten de geschiedenis en vinden het moeilijk om aan de toekomst te denken. Daarom moeten we deze lessen voortdurend blijven herhalen.’ Dit interview werd geschreven voor MO*161, het herfstnummer van MO*magazine. Vind je dit artikel waardevol? Word dan proMO* voor slechts 4,60 euro per maand en help ons dit journalistieke project mogelijk maken, zonder betaalmuur, voor iedereen. Als proMO* ontvang je het magazine in je brievenbus én geniet je tal van andere voordelen. Wie bezit het water? Word proMO* MO* heeft geen betaalmuur en is er voor iederéén. Dat kan alleen dankzij de steun van proMO*s, want diepgravende journalistiek kost tijd en geld. Je helpt ons groeien en zorgt ervoor dat we al onze verhalen gratis kunnen verspreiden. Je ontvangt vier keer per jaar MO*magazine én extra edities. Je bent gratis welkom op onze evenementen en maakt kans op gratis tickets voor concerten, films, festivals en tentoonstellingen. Je kan in dialoog gaan met onze journalisten via een aparte Facebookgroep. Je ontvangt elke maand een exclusieve proMO*nieuwsbrief. Je volgt de auteurs en onderwerpen die jou interesseren en kan de beste artikels voor later bewaren. Per maand €4,60 Betaal maandelijks via domiciliëring. Meest gekozen Per jaar €60 Betaal jaarlijks via domiciliëring. Voor één jaar €65 Betaal voor één jaar. Ben je al proMO* Log dan hier in