Голландские ученые разрабатывают модель для предсказания поведения толп на основе психологии и физики

Waarom loopt een mensenmassa soms ineens vast? RUG onderzoekt waar het misgaat Je loopt op een druk station, door een winkelstraat of op een festivalterrein. Zonder dat iemand aanwijzingen geeft, ontstaat er een rij. Mensen lopen om elkaar heen, wachten op hun beurt of bewegen dezelfde kant op. Voor ons voelt dat heel normaal. Maar voor een computer is dat helemaal niet zo vanzelfsprekend. Want hoe weet een groep mensen eigenlijk wat ze moet doen, zonder dat iemand de leiding neemt? Dat is precies wat onderzoekers van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) willen ontdekken. Ze proberen computers iets te leren wat mensen automatisch doen: begrijpen hoe een menigte zich gedraagt. ‘We gaan proberen te voorspellen wat er gaat gebeuren in een mensenmassa’, zegt hoogleraar sociale psychologie Tom Postmes. De onderzoekers hopen uiteindelijk betere voorspellingen te kunnen doen over drukte op bijvoorbeeld stations, vliegvelden en evenementen. Een mens is geen stipje Computermodellen worden nu al gebruikt om te voorspellen hoe mensen zich door een gebouw of over een terrein bewegen. Bijvoorbeeld om te bepalen hoe breed een doorgang moet zijn. Maar volgens Postmes ontbreekt er iets belangrijks. ‘Die modellen hebben één nadeel: als je goed kijkt, zie je dat het geen mensen zijn.’ De mensen in zulke modellen zijn eigenlijk stipjes die door een ruimte bewegen. Ze volgen regels, maar begrijpen niet wat er gebeurt. Een mens doet dat wel.' ‘Zo’n rij herkennen we. En als we hem zien, dan weten we wat we moeten doen. Dat kunnen die computermodellen nog niet.’ Culturele verschillen Dat mensen zich op die manier organiseren, zie je volgens Postmes overal ter wereld. Hoe mensen zich precies gedragen, kan per cultuur verschillen, maar bepaalde principes komen overal terug. 'In alle culturen bestaat het principe dat wie het eerst komt, andere rechten heeft dan wie het laatst komt. De vorming van een rij is daar een uiting van', zegt Postmes. Juist zulke vanzelfsprekende regels zijn voor onderzoekers interessant. Mensen hoeven niet met elkaar te overleggen om te begrijpen wat ze moeten doen, maar een computer ziet dat nog niet. Wat doet een groep? Juist die ongeschreven regels willen de onderzoekers begrijpen. Want een mensenmassa verandert voortdurend. Mensen gaan van lopen naar wachten, vormen groepen of passen hun gedrag aan anderen aan. En dat gebeurt bijna vanzelf. ‘Mensen gaan heel vloeiend van het ene gedrag naar het andere over. En daar zijn geen afspraken voor nodig.’ Om dat gedrag beter te begrijpen, werken Groningse sociaal psychologen samen met natuurkundigen uit Duitsland. Die proberen normaal gesproken bewegingen en patronen te voorspellen. De combinatie met psychologie is volgens Postmes bijzonder. ‘Het is ontzettend spannend om natuurkunde en psychologie aan elkaar te knopen. Dit heeft nog nooit iemand gedaan.’ Hoe zo'n combinatie van vakgebieden eruit kan zien, demonstreert hij met een animatie van een mensenmassa. Daarin is te zien hoe natuurkunde en kennis over menselijke beweging samen een realistisch beeld geven van drukte bij bijvoorbeeld een concert. Voor het internationale onderzoek is 9,4 miljoen euro beschikbaar. Daarvan gaat ongeveer 4 miljoen euro naar Groningen. De onderzoekers zijn inmiddels zo’n tweeënhalve maand bezig. Waarom loopt niemand terug? Een van de dingen die de onderzoekers willen begrijpen, is waarom mensen in een menigte soms anders reageren dan een computer voorspelt. In een computermodel kan een stipje bijvoorbeeld omdraaien als de weg geblokkeerd is. Bij mensen werkt dat anders. ‘Die stipjes doen dingen die mensen nooit zouden doen. Dus als ze bijvoorbeeld ergens niet door kunnen, draaien ze een stukje om en lopen ze terug. Mensen zouden nooit teruglopen in zo’n situatie.’ En juist dat verschil kan belangrijk zijn. In een drukke menigte blijven mensen vaak vooruit bewegen, terwijl ruimte maken of achteruitgaan soms juist veiliger zou zijn. Als iedereen naar voren blijft drukken, kan de druk vooraan gevaarlijk worden. Volgens Postmes laat dat zien waarom het belangrijk is om beter te begrijpen hoe een mensenmassa zich gedraagt. ‘Het gaat niet om de aantallen mensen. Met honderden mensen kun je ook een dodelijk ongeluk creëren.’ Hoe groot de gevolgen van verdrukking kunnen zijn, bleek bijvoorbeeld tijdens de Love Parade in het Duitse Duisburg in 2010. Daar kwamen 21 mensen om het leven, nadat bezoekers in de verdrukking raakten in een tunnel. Resultaten komen later pas Toch benadrukt Postmes dat het onderzoek nog aan het begin staat. Organisatoren van evenementen krijgen dus niet morgen ineens nieuwe adviezen. ‘Voordat je op basis van het onderzoek gaat zeggen: zó moet het, zijn we toch al tien jaar verder.’ Eerst willen de onderzoekers vooral één vraag beantwoorden: hoe kan het dat mensen zonder overleg toch precies lijken te weten wat ze samen moeten doen?