Автор бестселлера о Дольдже Вепольфе объясняет, почему детские страшилки не должны быть кровавыми

Kinderboekenschrijver Paul van Loon (71) steekt zijn vuist naar voren als hij de voordeur heeft opengedaan, doodskopringen aan zijn vingers. Hij woont in een woonwijk in Drunen, Noord-Brabant. De boks-begroeting is een overblijfsel van de coronajaren, verklaart hij. Dat, en hij moet nog even zijn handen wassen omdat hij net de kattenbak verschoond heeft. De Britse kortharen Bert en Winnie kijken toe vanaf hun krabpaal in de hal. In zijn werkkamer wijst hij naar de fitnessbank waarop hij voor en na het schrijven krachttraining doet. „Of wil je liever een stoel?” Zelf neemt hij plaats achter zijn bureau, een paar meter verderop. Omringd door boekenkasten vol met eigen werk – hij schreef meer dan 160 boeken – en een omvangrijke verzameling knuffel-Dolfjes, Foeksia-poppen en griezel-parafernalia. Afgelopen week verscheen het dertigste boek over Dolfje Weerwolfje, De geheime weerwolf. Het eerste verscheen dertig jaar geleden, in 1996. Sindsdien zijn de Dolfje-boeken in meer dan tien talen vertaald, werden er zeven bekroond met de Kinderjury-prijs en is er een film over Dolfje Weerwolfje gemaakt. Vier van zijn andere boeken kregen ook de Kinderjury-prijs, en zes andere boeken werden ook verfilmd, waaronder De Griezelbus. Aan de verfilming van nog eens drie boeken wordt gewerkt, vertelt hij. Een daarvan is Vampier in de school (1990), vanaf februari in de bioscoop. Dat boek was, zegt hij, het eerste boek dat echt betekenis voor hem had. Tot die tijd schreef hij (vanaf 1983) vooral educatieve leesboekjes, nu mocht hij van zijn uitgever zelf bepalen wat hij wilde schrijven. Hij staat op en pakt de eerste druk uit een kast. „Het gaat over Jacko die geen zonlicht meer verdraagt, en steeds bleker wordt. En over zijn vriend Edje, met wie dingen gebeuren waarvan je liever niet wilt dat die met je gebeuren. Dit hier”, hij laat een andere uitgave zien, „is de laatste druk, die oogt een stuk moderner. Zoals het een goede vampier betaamt, blijft Jacko herrijzen.” Was je geïnspireerd door het feit dat je zelf geen zonlicht verdraagt? „Nee, nee, dat heeft daar niks mee te maken. Het zijn gewoon klassieke gegevens die bij het verschijnsel vampier horen. Ik heb altijd van griezelverhalen gehouden, die liggen voor mij in het verlengde van sprookjes. Het eerste griezelboek dat ik las, was Rozemarijntje en het zwarte bosmannetje.” Hij pakt het erbij, een oud, dun boekje, geschreven door B. Mol. „Ik ben de scène nooit vergeten waarin dat enge, slechte bosmannetje, een soort duivel, door het raam naar binnen kijkt. Rozemarijntje, dat lieve meisje, lost het uiteindelijk op.” Vergenoegd leest hij de laatste regels voor: „Daar stond Rozemarijntje. Opeens hield zij het boze bosmannetje in de hoogte, kneep drie keer in zijn nek en toen spartelde het vervloekte mannetje niet meer. Er klonk een harde schreeuw en toen hingen zijn armpjes en beentjes slap en zijn hoofdje opzij. Hij was dood.” Lachend toont hij de bijbehorende illustratie. „Gruwelijk toch? Rozemarijntje wurgt dat mannetje!” Als kind las hij graag, en veel. Dat werd gestimuleerd door zijn vader, die onderwijzer was, en later ook door een broeder in groep acht van de Sint-Petrusschool in Waalwijk. „Die man las veel voor, en op vrijdagmiddag mochten we vrij lezen. Alles wat we wilden, ook strips. Hij was heel goed in lezen aantrekkelijk maken. Leespromotie is voor een groot deel afhankelijk van de leerkrachten.” Bleef je ook lezen toen je op de middelbare school zat? Dan haken veel kinderen af. „Ja natuurlijk, omdat je dan Nederlandse literatuur moet lezen. Dat is zo’n droefenis.” Hij lacht. De Nederlandse literatuur in z’n geheel? „Ja, of in elk geval die uit mijn tienerjaren. Toen werd vrijwel alle literatuur geschreven door mannen van middelbare leeftijd of ouder.” Je bedoelt auteurs als W.F. Hermans en Gerard Reve? „Ja, en Jan Wolkers, iederéén eigenlijk, al die bekende schrijvers. Dan ben je dertien of veertien en moet je gaan lezen over een gereformeerde jeugd en allerlei frustraties. Zo leer je het lezen wel af. Ik las vertaalde Amerikaanse fantasy- en horrorboeken. En Tolkien natuurlijk, In de ban van de ring. Als je kinderen aan het lezen wilt houden, moet je ervoor zorgen dat ze boeken lezen die ze léúk vinden. Als je twee of drie keer een boek hebt gelezen dat je saai vond, heb je geleerd dat lezen saai is.” Vorig jaar was hij op een basisschool in Zoetermeer, vertelt hij, waar een meisje uit groep acht een Griezelbus-verhalenwedstrijd had gewonnen. „Ik vroeg aan die klas wie er weleens een boek las. Níémand. Waarom niet? ‘Saai’, zeiden ze. En dat heeft veel te maken met de school, ik zag daar niets wat met boeken te maken heeft, zelfs geen posters. Ik vroeg wat ze dan wel leuk vonden: telefoons en games. Dat zijn natuurlijk grote concurrenten geworden van boeken.” Wat merk jij zelf van de afnemende belangstelling van kinderen voor lezen? Je uitgever wilde de verkoopcijfers van je boeken niet delen. „Als ik ergens signeer, staan dezelfde kinderen aan mijn tafel als tien, twintig, dertig jaar geleden. Dat zijn de kinderen die van boeken houden, of in elk geval van Dolfje Weerwolfje of De Griezelbus. Die groep hoeft niet gered te worden, die komt vanzelf. Er is wel een periode geweest dat mijn verkoopcijfers hoger waren dan de afgelopen tien jaar. Maar sindsdien zijn ze heel stabiel. Het aanbod is nu natuurlijk ook veel groter dan vroeger. En als een YouTuber met een miljoen volgers een kinderboek schrijft, wat tegenwoordig vaak gebeurt, denken veel kinderen: ik vind die filmpjes leuk, dan zal het boek ook wel leuk zijn.” Wat vind je daarvan? „Ik vind het dubbel. Die boeken zorgen ervoor dat veel kinderen gaan lezen, dat is een voordeel. Maar er wordt nu een heel groot deel van de kinderboekenvijver bezet door YouTubers die een ghostwriter een boek over zichzelf laten schrijven. En steeds meer uitgevers zien dat als een mooi verdienmodel. Het zijn geen boeken die geschreven zijn vanuit een noodzaak, zoals ik die voel, maar om geld te verdienen. Het is als Milli Vanilli”, het popduo dat in 1990 werd ontmaskerd, „die verkochten miljoenen platen met playbacken, maar ze konden zelf eigenlijk niks”. Er staan nog altijd driehonderd mensen in de rij voor een handtekening Was je blij toen je vorig jaar, voor het eerst in zestien jaar, de Kinderjury-prijs won met Danse Macabre? In de jaren ervoor werd die vaak gewonnen door YouTubers als Rutger Vink en Thomas van Grinsven. „Dat vond ik wel leuk. Al stonden mijn boeken in de tussenliggende zestien jaar wel vaak in de topdrie.” Voelde het alsof je nog meedoet? „Als ik bijvoorbeeld op de Comic Con in Utrecht ben [evenement voor liefhebbers van onder meer strips, gaming en cosplay], staan er nog altijd driehonderd mensen in de rij voor een handtekening. Die Kinderjury-prijs is leuk, maar niet bepalend. Ik heb ook het idee dat de betekenis ervan veranderd is. Vroeger moesten kinderen er een formulier voor invullen en opsturen, nu kan het online. De prijsuitreiking werd uitgezonden op televisie, nu staat er hooguit een klein berichtje in de krant. Het kinderboek is zo onbelangrijk geworden.” Ik vond ook nauwelijks recensies over jouw boeken. „Dat klopt, er worden geen recensies geschreven over mijn boeken. Misschien omdat ik er al zo lang ben. En er is maar eens in de zoveel tijd ruimte voor een kinderboekrecensie in de krant. Dus als een recensent moet kiezen, denkt-ie niet: laat ik Dolfje Weerwolfje eens gaan recenseren. Want die bestaat al dertig jaar.” Doet dat recht aan jouw werk, vind je? Miljoenen kinderen hebben jouw boeken gelezen.   „Precies: de meeste kinderen kennen Dolfje. En de meeste kinderen kennen mij. Ook zonder recensies. Recensies worden geschreven door volwassenen met een bepaalde literaire smaak. Zij zijn niet degenen voor wie ik schrijf.” Je goede vriend en collega-schrijver Jacques Vriens dacht dat jij desondanks best trots zou zijn als je een keer een Gouden Griffel zou winnen – een vakjuryprijs. „Ik denk dat dat een onmogelijkheid is. Zo wordt er in die wereld gewoon nooit naar mij gekeken. Ik zou me afvragen of ik iets verkeerd heb gedaan, haha. Mijn vrouw heeft jarenlang in een bibliotheek gewerkt. Won in die tijd een boek een Griffel, dan werden er tien extra van aangeschaft. Maar die bleven onaangeroerd in de kasten staan. Terwijl mijn boeken altijd uitgeleend waren. Misschien zijn de Griffelboeken van nu toegankelijker en worden ze meer gelezen, ik weet dat niet. Ik weet alleen dat ík gewoon een spannend boek met humor wil schrijven. Een boek voor kinderen.” Eind vorig jaar liet hij zich online kritisch uit over de promotievideo van een andere kinderboekenschrijver, die zijn boek TikTokTerror aanprees als het gruwelijkste kinderboek. Van Loon noemde het filmpje van Michael Reefs, zonder diens naam te noemen, een „zieke aanprijzing”. „En dan vooral de zin ‘hou je van kinderen die dood gaan, met heel veel bloed’. Je kúnt dat niet tegen kinderen zeggen. Een griezelverhaal moet je doen griezelen, niet gruwelen. Daar zit een groot verschil tussen.” Wat is precies het verschil? „Het is het verschil tussen boeken voor volwassenen en boeken voor kinderen. In een boek voor volwassenen kan alles, daarin kunnen mensen uiteengereten worden. Maar dat kan niet bij kinderen. Een boek als De Griezelbus is ook eng, maar het is geen horror, en ik zorg ook altijd dat er humor in zit.” Het weerwoord van Reefs was: kinderen komen al in aanraking met horror via sociale media en games. „Dat vind ik geen argument. Waarom zou je daar nog iets aan toevoegen? Ik geloof niet dat je de hoofden van kinderen moet volstoppen met vreselijke dingen. Kinderen zijn de mooiste, puurste wezens die er zijn. Als ik naar mijn kleinkinderen kijk”, die zijn zes en bijna twee jaar oud, „zie ik hoe open ze staan, hoe lief en eerlijk ze zijn, en zo helemaal zichzelf. Het is de kunst om ze zo lang mogelijk zo te houden. Als kinderen het geluk hebben dat ze op een goede plek terechtgekomen zijn, komt de narigheid in de wereld er vanzelf wel bij als ze ouder worden.” In de jaren negentig was jij de voorloper in het griezelgenre voor kinderen, nu steken jouw boeken haast onschuldig af tegen wat er is aan horroraanbod. „Ongetwijfeld. Literatuur is onderhevig aan de tijd. Maar ik weet het niet, want ik weet niet wat er allemaal verschijnt. Ik lees nu vooral biografieën van schrijvers en muzikanten.” Ben je niet nieuwsgierig naar het werk van je collega-schrijvers? „Eigenlijk niet, gek hè? Wat ook meespeelt, is dat ik niet beïnvloed wil worden door het werk van auteurs die vergelijkbare dingen schrijven. Vroeger las ik nog wel graag de boeken van Stephen King, en Dracula van Bram Stoker, maar dat doe ik al heel lang niet meer. Romans kunnen mijn aandacht niet meer vasthouden. Ik vind het gewoon interessanter om te lezen over het leven van Roald Dahl, of van Keith Richards, of van Mike Campbell, de gitarist van Tom Petty.” Zelf speelt hij ook gitaar, elke dag, ook tijdens het laatste kwartier van dit gesprek. „Ik vind het interessant om te lezen over mensen die iets creëren en over hoe ze zo ver gekomen zijn.” Is er al een biografie over jou in de maak? Na een korte aarzeling: „Jaaaaa, er is wel iemand die een boek over mij wil schrijven. Maar ik zit daar niet op te wachten.” Waarom niet? „Waarom wel?” Omdat je zelf graag biografieën leest, bijvoorbeeld. „Ik hoop dat veel kinderen mijn boeken lezen en erdoor gáán lezen. En dat is het. Verder hoeven mensen niet zoveel te weten over mij.” Waarom vind je dat onprettig? „Nou ja, onprettig, ik vind het een soort vreemde ijdelheid. Ik ben de schrijver, ik ben niet degene over wie geschreven moet worden.” Ik begrijp het wel als iemand een biografie over jou wil schrijven. „Roald Dahl was iemand die in vliegtuigen vloog, spion was en spannende dingen meemaakte. Maar ik zit gewoon hier, in deze kamer, en ik schrijf mijn boeken.” Speelt ook mee dat je graag een beetje mysterieus wilt blijven? „Ja, dat mag best.” Waarom wil je dat? „Dáárom. Wil je wat water? Iets eten?” Hij wijst naar een schaaltje waarop plakjes cake liggen, gebakken door zijn vrouw Hadjidja. Later brengt ze ook nog zelfgemaakte, gevulde bladerdeegbroodjes. Probeer je me af te leiden? „Ja. Waar waren we? Het is wel grappig als mensen nieuwsgierig zijn naar mij. Maar dat komt door mijn boeken.” Je voorkomen, met je zwarte kleren, zwarte hoed en zonnebril, draagt ook bij aan die nieuwsgierigheid. „Ja, ja. Maar dat heeft ook met mijn boeken te maken. Dat is vanzelf zo gegroeid. Meestal vertel ik achterin het boek iets over hoe het tot stand is gekomen. Dat vind ik genoeg informatie om te delen met de lezer.” Paul van Loon begint ’s avonds rond negen uur met schrijven en werkt door tot twee, drie uur ’s nachts. Dat werkritme ontstond na de geboorte van zijn dochter Manisha in 1988. Overdag zorgde hij voor haar, terwijl zijn vrouw werkte. „Op deze manier kon ik mijn werk doen én voor haar zorgen. En als zij een middagdutje deed, ging ik ook even dutten.” Je hebt nooit gedacht: mijn kind is volwassen, ik kan wel weer overdag werken? „Nee, dit is nu mijn ritme, de nacht is een goede tijd voor mij om te schrijven en om in die wereld te stappen. ’s Nachts word ik niet gebeld, er komt niemand aan de deur, zelfs de vogels slapen.” En dat doe je nog steeds zeven dagen in de week? „Ja. Maar het aantal effectieve uren waarin ik schrijf, neemt wel af nu ik ouder word.” Dus je gaat al decennia niet meer tegelijk met je vrouw naar bed? „Jawel, zij wacht gewoon tot ik klaar ben.” Echt? „Jaha. Maar dit soort dingen wil ik allemaal niet in de krant hebben.” Heb je ’s nachts ook je zonnebril op? „Ja, ik heb alleen maar zulke brillen, al vijftig jaar, iets langer misschien. Een computerscherm is veel te fel.” Wat gebeurt er als je geen zonnebril op hebt? Hij denkt een tijdje na. „Eh, ik herinner me dat ik veel moest niezen. En ik had last van tranende ogen.” Jacques Vriens, met wie je al meer dan dertig jaar bevriend bent, vertelde dat hij één keer je ogen heeft gezien. „Echt waar? Ik herinner het me niet.” Geamuseerd lachje. Hij zei dat je hele mooie, blauwe ogen hebt. Weer dat lachje. „Hij kan het weten, blijkbaar. Dank je, Jacques.” Ik vind het wel grappig om fictie en realiteit te vermengen. Het loopt in mijn boeken altijd door elkaar Paul van Loon verwijst in zijn boeken geregeld naar zichzelf, mensen in zijn omgeving – zoals de pijp rokende meester Jacques in het derde deel van De Griezelbus – en naar personages uit zijn andere boeken. In de nieuwste Dolfje Weerwolfje duikt de heks Minuul op, uit Foeksia. En in de eerste Dolfje Weerwolfje kijkt diens vriendje Timmie Vriends naar de film van De Griezelbus en zegt: „Daar zouden ze een boek van moeten maken.” Grinnikend: „Dat doe ik voor mijn eigen lol, ja, en ik wil er ook mee aantonen dat al mijn verhalen in hetzelfde universum horen. Het is ook voor wie het ziet, hè. Sommige kinderen zijn heel slim. Die vragen me dan bijvoorbeeld: ‘Wist u dat in de naam P. Onnoval dezelfde letters zitten als in uw naam?’ Dat vind ik zo grappig. Goeie ontdekking van jou, zeg ik dan.” In het tweede deel van De Griezelbus blijkt de schrijver P. Onnoval een vampier te zijn geworden, die dus net als jij niet tegen licht kan. Heb je als kind weleens vampierfantasieën gehad over jezelf? „Nee, zo heb ik nooit gedacht. Maar ik vind het wel grappig om fictie en realiteit te vermengen. Sommige dingen zijn waar, andere zijn niet waar. Het loopt in mijn boeken altijd door elkaar.” P. Onnoval zegt: „Ik ben een groot schrijver. Ik ben niet kapot te krijgen, want ik besta in mijn boek.” Voelt de echte Paul van Loon dat ook zo? „Nee hoor, ik vind het een vorm van humor.” Maar is het voor een deel niet ook waar? „Ja, want je bestaat in een boek. Schrijven is eigenlijk tovenarij. Eerst is er niets, dan ontstaat er een soort vonk in mijn hoofd, een onzichtbaar idee, en uiteindelijk materialiseert zich dat tot iets tastbaars: een boek. Ik houd van boeken, dus dat die uit mijn hoofd tevoorschijn komen, is voor mij het mooiste wat er is.” Daarom ben ik benieuwd of dat voor jou betekenis heeft: jij zult voortbestaan in je boeken. „Ja, een schrijver blijft bestaan zolang zijn boeken er zijn. Maar dat is maar heel tijdelijk. Over Harry Mulisch hoor je toch ook bijna niks meer? Ik weet niet eens of zijn boeken nog in de winkel liggen. Voor mij is het genoeg als kinderen blij worden van mijn boek. Ik hoor vaak van volwassenen wat mijn boeken voor ze betekend hebben in hun kindertijd. Ze zeggen dat mijn boeken hun jeugd gered hebben, dat ik hun jeugd bén, en dat ze van Dolfje Weerwolfje leerden dat ze mogen zijn wie ze zijn. En dan zeg ik: leuk om te horen. Maar ik vraag nooit door.” Waarom niet? „Omdat dat is wat ze willen zeggen, en dat is genoeg. Het gebeurt bij de boeken van Dolfje, De Griezelbus en bijvoorbeeld ook bij Het Griezelhandboek. Die had iemand zijn hele leven overal mee naartoe genomen. Nou, zeg ik dan, dat heb je goed gedaan, want dan was jij altijd veilig. Daar staat alles in wat je moet doen tegen zombies, vampieren en weerwolven.” Hij grijnst breed. „Mensen willen gewoon graag iets tegen me zeggen. Soms staan ze wel een uur in de rij, alleen maar om ‘dankjewel’ te zeggen. Dat laat mij zien wat een boek kan betekenen voor mensen.”