История мужества: как заключенные в тюрьме «Кхам Лам» в Cần Thơ совершали дерзкие побеги и защищали жизнь

Theo tư liệu lịch sử, từ năm 1876 - 1886, người Pháp cho xây dựng trại giam "Prison Provinciale" với diện tích 3.762 m2, nằm biệt lập với khu dân cư để phục vụ bộ máy cai trị tại Cần Thơ. Khi Hiệp định Genève được ký kết (1954), nơi này đổi tên thành Trung tâm cải huấn, nhưng chức năng dùng để giam cầm, đàn áp đối với những chiến sĩ cách mạng và đồng bào yêu nước của ta thì không có gì thay đổi. Gửi con cho bạn tù Theo tài liệu tại khu di tích, bên trong khám lớn có 21 phòng giam tập thể cùng nhiều phòng biệt giam. Sức chứa mỗi phòng giam khoảng 30 - 40 người, nhưng có lúc lên đến 80 người. Thậm chí, có lúc chạm ngưỡng hơn 100 người trong thời kỳ đế quốc Mỹ áp dụng "luật 10/59". Trong không gian chật chội, ngột ngạt, người tù phải thay nhau quạt cho đồng đội chợp mắt. Khẩu phần sinh hoạt tằn tiện đến mức mỗi ngày một người chỉ được vỏn vẹn 2 ca nước (khoảng 2 lít) cho cả việc tắm rửa lẫn ăn uống. Không ít người kiệt sức, chết dần chết mòn dưới đòn tra tấn và bệnh tật hành hạ từ sốt rét, thương hàn đến lao phổi. Năm 1974, nữ chiến sĩ Ban Binh vận khu 9 Lê Kim Tiến bị địch bắt giam khi đang mang thai hơn một tháng. Biết chốn lao tù là nơi sinh tử, bà đã âm thầm chuẩn bị cho con mình một đôi dép, chiếc khăn... Mỗi lần chịu đòn tra tấn, bà luôn lấy tấm lưng mình hứng trọn để bảo vệ mầm sống đang lớn dần trong bụng. Tại khám lớn, bà Tiến may mắn kết nghĩa tri kỷ với bà Lê Thị Thanh (thường gọi Sáu Thanh), một chiến sĩ cách mạng kiên trung quê Cà Mau. Cảm nhận sức khỏe ngày một suy kiệt, bà Tiến gửi gắm đứa con chưa chào đời cho người bạn tù. Và rồi dự cảm bi thương ấy thành sự thật. Sinh con trong lao tù, bà Tiến kiệt sức, đứa trẻ suy dinh dưỡng nặng. Nhận thấy người tù chính trị khó qua khỏi, ngày 10.4.1975, địch thả bà Tiến về nhưng chỉ 7 ngày sau thì bà hy sinh. Giữ trọn lời thề với đồng đội, bà Sáu Thanh nhận đứa trẻ chào đời nơi ngục tối làm con và đặt tên là Việt Tiến (ghép từ tên của cha và mẹ đứa bé). Sau ngày 30.4.1975, người chiến sĩ cách mạng ấy quyết định không lập gia đình để dành hết tình thương nuôi dạy đứa con của người bạn tù quá cố nên người. Cuộc vượt ngục nghẹt thở Chung quanh Khám lớn Cần Thơ được bao bọc bởi bức tường cao từ 3,6 - 5 m, bên trên cắm đầy những mảnh chai vỡ và dây kẽm gai rào kín. Ở mỗi góc tường là một tháp canh cao 6 m, có lính gác và đèn pha chiếu sáng về đêm để kiểm soát tù nhân vượt ngục. "Trốn" là phương án không khả quan nên các chiến sĩ cách mạng nghĩ ra những cuộc đối đầu nghẹt thở bằng trí tuệ. Năm 1969, ông Phan Thanh Sĩ (hiện là Chủ tịch Hội Người tù kháng chiến TP.Cần Thơ) bị tuyên án 15 năm khổ sai và 15 năm lưu đày biệt xứ. Biết trước nếu bị đày ra đảo xa thì cơ hội trở về là số 0, nên ông Sĩ cùng 5 người có hoàn cảnh giống như mình đã bàn tính kế hoạch vượt ngục ngay tại đất liền. Đối mặt với hệ thống canh phòng "bất khả xâm phạm", nhóm tù chính trị đã phát hiện một kẽ hở hiếm hoi. Đó là những tù nhân mắc bệnh đặc biệt nghiêm trọng sẽ được chuyển sang Bệnh viện Thủ Khoa Nghĩa điều trị (nay là Bệnh viện đa khoa TP.Cần Thơ). Kế hoạch "giả bệnh" vô cùng táo bạo được vạch ra. Khi đồng đội giả bệnh thành công, đến lượt mình, ông Sĩ uống quá liều thuốc cảm để tạo phản ứng chóng mặt, tay chân lạnh cóng. Tiếp đến, ông dùng đầu nhọn của lông nhím đâm thật sâu vào ngón tay, nuốt lấy nhiều máu tươi rồi nuốt thêm ráy tai vào bụng để gây nôn mửa. Nhờ sự phối hợp nhịp nhàng của các bạn tù hô hoán, giám thị nhà tù tin ông nôn ra máu là thật. Ngay sau đó, ông Sĩ được giải sang bệnh viện trong tình thế chân vẫn mang còng sắt. Hôm sau, lợi dụng 30 phút ngắn ngủi được lính canh cho ra quét dọn sân bệnh viện, nhóm 6 người tù chính trị nháy mắt ra tín hiệu hành động. Cuộc "vượt ngục" diễn ra ngoạn mục với 4 người chạy thoát thành công về với cách mạng. Riêng ông Sĩ và một người khác chấp nhận ở lại án ngữ, gây chú ý cho địch để che chắn cho đồng đội rút an toàn. Sau cuộc vượt ngục bất thành ấy, ông Sĩ bị bắt nhốt trong phòng biệt giam của Khám lớn Cần Thơ, chịu án tù chung thân khổ sai, sau đó bị đày ra Côn Đảo. Gắn liền với 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, năm 1996, Khám lớn Cần Thơ được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ VH-TT-DL) công nhận di tích lịch sử cấp quốc gia. Ngày nay, bước qua cánh cổng vòm rêu phong, không gian trưng bày vẫn lưu giữ nhiều kỷ vật mộc mạc như chiếc giỏ xách, bức tranh thêu, mặt gối, bếp dầu hay tấm thẻ căn cước đã nhuốm màu thời gian của những người tù năm xưa. (còn tiếp)