Палеопротеомика: древние белки раскрывают тайны исчезнувших цивилизаций

Những protein cổ đại đang tiết lộ bí mật của người xưa như thế nào? Có những bí mật của quá khứ không nằm trong những dòng chữ cổ hay bộ xương nguyên vẹn, mà ẩn trong những mảnh protein nhỏ bé còn sót lại. Thanh Bình (tổng hợp) 01/09/2026 06:45 Khi nói về việc truy tìm sự sống trong quá khứ, DNA thường được xem như “kho lưu trữ” quý giá nhất. Nhưng DNA không phải lúc nào cũng tồn tại đủ lâu để con người đọc được. Trong nhiều trường hợp, protein lại bền bỉ hơn. Chính điều này đã mở ra một lĩnh vực đặc biệt: paleoproteomics – nghiên cứu protein cổ đại. Ảnh: heraldo Protein là những phân tử lớn được tạo nên từ các chuỗi axit amin. Sau khi một sinh vật chết, phần lớn protein dần bị phân hủy, biến đổi hóa học hoặc bị môi trường thay thế. Tuy nhiên, một số protein có cấu trúc bền vững có thể tồn tại trong xương, răng, vỏ sò, tóc, lông, da và nhiều vật liệu khảo cổ khác. Collagen trong xương là một ví dụ nổi bật, thậm chí trong điều kiện lý tưởng có thể được bảo tồn qua hàng triệu năm. Ảnh: nature Các nhà khoa học không đơn giản “nhìn” thấy protein cổ đại. Mẫu vật thường được xử lý để tách protein hoặc các mảnh peptide, sau đó đưa vào khối phổ (mass spectrometry). Thiết bị sẽ đo khối lượng của các phân tử và những mảnh phân tử được tạo ra khi chúng bị phân tách. Từ những tín hiệu này, máy tính có thể đối chiếu với cơ sở dữ liệu để nhận diện trình tự protein. Hai phương pháp quan trọng hiện nay là MALDI-TOF và LC–MS/MS. Điều thú vị là một vài mảnh peptide đôi khi đủ để trả lời những câu hỏi tưởng như không thể. Một mảnh xương không còn hình dạng đặc trưng có thể được xác định thuộc về loài động vật nào. Protein trong cao răng có thể lưu lại dấu vết về thức ăn từng được con người tiêu thụ. Protein trên đồ dệt có thể tiết lộ nguyên liệu từng được sử dụng, chẳng hạn len, lông hoặc tơ. Trong nghiên cứu tiến hóa, các trình tự protein còn có thể giúp xác định quan hệ giữa những loài đã tuyệt chủng. Ảnh: phys Đặc biệt, protein cổ đại có thể trở thành công cụ quan trọng khi DNA đã biến mất. Điều đó không có nghĩa protein luôn “tốt hơn” DNA. Chúng cũng bị phân hủy, biến đổi sau khi sinh vật chết và rất dễ bị nhiễm protein hiện đại. Vì vậy, việc chứng minh một tín hiệu thực sự có nguồn gốc cổ đại là một trong những thách thức lớn nhất của ngành. Có thể hình dung DNA như một cuốn sách cổ bị mục nát, còn protein giống những mảnh giấy rời vẫn còn sót lại trong thư viện. Chúng không kể lại toàn bộ câu chuyện, nhưng đôi khi chỉ một mảnh nhỏ cũng đủ giúp các nhà khoa học nhận ra cuốn sách ấy từng nói về ai, sống như thế nào và thuộc về thế giới nào. Và có lẽ điều hấp dẫn nhất của paleoproteomics nằm ở đó: quá khứ không hoàn toàn im lặng; đôi khi nó vẫn còn để lại những “dấu vân tay phân tử” cực kỳ nhỏ bé để chúng ta lần theo. Loài hoa khổng lồ có hình dáng như vương miện từng xuất hiện từ hàng trăm triệu năm trước Bí ẩn trên 54 mũi tên 9.000 năm tuổi khiến khảo cổ học 'bó tay' Chỉ 54 trong hàng nghìn mũi tên đá núi lửa được chạm khắc hoa văn bí ẩn, nhưng đến nay các nhà khảo cổ vẫn chưa biết chúng có ý nghĩa gì. Trong hơn 1.000 năm thời kỳ Đồ đá mới, những người chăn nuôi sống tại miền Trung Anatolia, thuộc Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay, đã tạo ra một truyền thống đặc biệt: khắc những hình học kỳ lạ lên mũi tên bằng đá obsidian. Tập tục này chưa từng được ghi nhận ở khu vực nào khác trên thế giới. Dolní Věstonice- ngôi làng 30.000 năm tuổi khiến khảo cổ học kinh ngạc Hơn 25.000 năm trước, giữa châu Âu băng giá, một cộng đồng săn voi ma mút đã tạo nên một thế giới đáng kinh ngạc. Ngày nay, Dolní Věstonice là một ngôi làng nhỏ ở Moravia, Cộng hòa Czech. Nhưng khoảng 30.000 năm trước, khu vực này từng là nơi cư trú quan trọng của những cộng đồng người hiện đại thuộc thời kỳ Đồ đá cũ trên vùng đất châu Âu băng giá. Các địa điểm Dolní Věstonice I–III cùng khu Pavlov lân cận tạo thành một quần thể khảo cổ đặc biệt giàu di tích của những người săn voi ma mút. Ngôi mộ Hy Lạp 3.500 năm tuổi và kho báu gây chấn động giới khảo cổ học Một ngôi mộ nguyên vẹn ở Hy Lạp đã đưa các nhà khảo cổ đến gần hơn với thế giới bí ẩn của nền văn minh Mycenae. Năm 2015, tại Pylos, miền nam Hy Lạp, các nhà khảo cổ thuộc Đại học Cincinnati bất ngờ phát hiện một ngôi mộ có niên đại khoảng 3.500 năm. Bên trong là bộ hài cốt của một người đàn ông khoảng 30–35 tuổi, được chôn cùng một lượng đồ tùy táng đặc biệt phong phú. Các nhà nghiên cứu đặt cho ông cái tên “Chiến binh Griffin” vì một tấm phù điêu bằng ngà voi hình sinh vật thần thoại có thân sư tử, đầu và cánh đại bàng (Griffin) được tìm thấy trong mộ. Khi châu Á đang bước nhanh vào kỷ nguyên AI và bán dẫn, Việt Nam và Hàn Quốc đứng trước cơ hội biến quan hệ kinh tế thành một không gian hợp tác công nghệ mới. Các nhà khoa học đã phát hiện ra một loài hoa "quỷ" màu đen kỳ lạ ở Thái Lan, sống chủ yếu dưới lòng đất, hút chất dinh dưỡng từ nấm và không hề giống thực vật. Các nhà khoa học phát hiện rằng plasmalogen, một loại chất béo tự nhiên có nhiều trong hải tiêu (sea squirt), có thể cải thiện đáng kể một số dấu hiệu lão hóa ở chuột già. Các nhà khoa học vừa ghi hình một loài cá có ngoại hình kỳ lạ đang “đi bộ” dưới đáy biển, thậm chí di chuyển lùi giống động tác “moonwalk” nổi tiếng vừa có thể bước ngang như cua. Nhiều lâu đài châu Âu từng trải qua các cuộc vây hãm khốc liệt nhưng vẫn đứng vững, thậm chí có nơi được cho là từng dùng xác một con bò để đánh lừa quân địch. Một trong những loại thịt này ít mỡ hơn thịt lợn, nhưng lại giàu protein, thịt thì chắc và dai. Ăn loại thịt này vào mùa thu rất ngon miệng mà không bị ngấy. Khi châu Á đang bước nhanh vào kỷ nguyên AI và bán dẫn, Việt Nam và Hàn Quốc đứng trước cơ hội biến quan hệ kinh tế thành một không gian hợp tác công nghệ mới. Các nhà khoa học đã phát hiện ra một loài hoa "quỷ" màu đen kỳ lạ ở Thái Lan, sống chủ yếu dưới lòng đất, hút chất dinh dưỡng từ nấm và không hề giống thực vật. Nhiều lâu đài châu Âu từng trải qua các cuộc vây hãm khốc liệt nhưng vẫn đứng vững, thậm chí có nơi được cho là từng dùng xác một con bò để đánh lừa quân địch. Các nhà khoa học phát hiện rằng plasmalogen, một loại chất béo tự nhiên có nhiều trong hải tiêu (sea squirt), có thể cải thiện đáng kể một số dấu hiệu lão hóa ở chuột già. Các nhà khoa học vừa ghi hình một loài cá có ngoại hình kỳ lạ đang “đi bộ” dưới đáy biển, thậm chí di chuyển lùi giống động tác “moonwalk” nổi tiếng vừa có thể bước ngang như cua. Theo người xưa, cây cảnh trong sân có chỗ, có nơi, người ở trong nhà tự khắc sẽ thấy an yên, công việc hanh thông. Đó mới là phong thủy tốt nhất, bền vững nhất.