От хижины к научным вершинам: как изобретатель из Тао Дыо создал миллионный продукт из местного имбиря

Từ căn nhà tranh đến xưởng cơ khí Trong căn phòng nhỏ giữa núi rừng Tam Đảo, những bằng khen, bằng sáng chế và hình ảnh về các công trình nghiên cứu phủ kín các bức tường. Nhưng khi kể về con đường đến với khoa học, ông Trịnh Đình Năng lại bắt đầu từ một căn nhà tranh. Tuổi thơ của ông gắn với cuộc sống mưu sinh cùng mẹ. Học đến lớp 7, ông phải nghỉ học vì hoàn cảnh gia đình. “Lúc đó, gia đình sống trong căn nhà tranh tạm bợ, không thể che mưa, che nắng. Thương mẹ, tôi bỏ học đi kiếm gỗ, học nghề mộc để tự dựng cho mẹ một căn nhà”, ông nhớ lại. Một năm trời, ông Năng vừa học nghề mộc, vừa dựng nhà. Sau đó, ông xuống Hải Phòng học việc tại Xưởng Đóng tàu Hải Phòng. Chỉ khoảng ba tháng sau, vì gia đình khó khăn, ông trở về, vừa học vừa làm tại Khu Gang thép Thái Nguyên. Đây là bước ngoặt đầu tiên. Ban ngày, ông học lý thuyết và thực hành cơ khí tại xưởng; tối đến lại cắp sách đi học bổ túc văn hóa. Trong khoảng 18 tháng, ông hoàn thành chương trình văn hóa cấp 3 theo hệ 10 năm lúc bấy giờ, đồng thời nắm vững nghề cơ khí chế tạo. “Tôi không có một con đường học hành dài lâu, nhưng được bù đắp bằng cách học đến đâu, làm đến đó; điều gì chưa biết thì tìm đọc, tìm hiểu và tự thực hành”, ông Năng nói. Rời Gang thép Thái Nguyên trở về quê, ông tiếp tục làm nghề mộc, nghề cơ khí rồi trở thành người thợ có tay nghề cao, có thể tự chế tạo nhiều dụng cụ phục vụ sản xuất. Khi mới ngoài 20 tuổi, ông đã được biết đến ở tỉnh Bắc Thái. Khi ấy, ông chưa có phòng thí nghiệm và cũng chưa nghĩ mình sẽ trở thành nhà nghiên cứu. Nhưng những năm tháng bên máy móc, kim loại và các lần tháo ra, lắp vào đã tạo cho ông một thứ “giáo trình” đặc biệt: học bằng đôi tay và kiểm chứng kiến thức bằng thực tế. Khi người thợ bắt đầu làm khoa học Khi cơ chế thị trường mở ra, ông Năng tiếp tục xoay xở mưu sinh. Nhận thấy người dân vùng miền núi gặp khó khăn về nguồn nước, ông bắt tay nghiên cứu những hệ thống máy bơm có khả năng đưa nước lên cao hàng trăm mét. Những công trình đầu tiên không chỉ giúp giải quyết nhu cầu thực tế mà còn đem lại cho ông nguồn kinh phí để mở một phòng thí nghiệm nhỏ. Từ đây, công việc chế tạo dần chuyển thành nghiên cứu. Bước ngoặt tiếp theo đến khi một người bạn là giám đốc bệnh viện đặt hàng ông chế tạo lò xử lý rác thải y tế. Ông nhận lời. Để hoàn thiện thiết bị xử lý chất thải nguy hại, ông liên tục thử nghiệm, sửa chữa, cải tiến trong suốt 6 năm, từ 1999 đến 2005. Tiền kiếm được từ kinh doanh lại được ông đầu tư cho nghiên cứu. Có tiền, ông mua vật liệu; thiết bị chưa phù hợp, ông tìm cách tự chế tạo. Thử nghiệm thất bại, ông làm lại. Năm 2005, ông hoàn thiện lò đốt rác thải y tế đầu tiên. “Lò đốt rác y tế của tôi được Cục Sở hữu trí tuệ cấp bằng sáng chế. Điều đặc biệt là lò đốt rác thải y tế của tôi được áp dụng giải pháp kiểm soát quá trình làm nguội khí thải nhanh, nhằm hạn chế sự hình thành dioxin và furan”, ông Năng cho hay. Hơn 20 năm đi tìm Fullerene Hướng nghiên cứu của ông sau đó mở rộng sang hợp chất thiên nhiên, dược liệu, lượng tử carbon, chất bán dẫn và một số vấn đề thuộc lĩnh vực vật lý lượng tử. Có những công trình ông dành tới 15 năm theo đuổi, trải qua khoảng 4.000 lần thí nghiệm. Trong số đó, nghiên cứu hỗn hợp C60-C70 Fullerene là công trình ông đặc biệt tâm đắc. Một đêm cuối năm 1996, khi xem chương trình truyền hình về lễ trao giải Nobel, ông biết đến Fullerene - một dạng thù hình của carbon có cấu trúc hình cầu rỗng. “Tôi thấy nó có giá trị rất lớn với loài người và nó đã trở thành đích đến cho nghiên cứu tiếp theo của tôi. Đến nay, sản phẩm này đã cung cấp cho một số khách hàng với giá hơn 1 triệu USD/kg”, ông kể. Sau hàng nghìn ngày miệt mài, hệ thống sản xuất hỗn hợp C60-C70 Fullerene của ông được Cục Sở hữu trí tuệ cấp bằng độc quyền sáng chế năm 2018. Với ông, giá trị của công trình không chỉ nằm ở một tấm bằng sáng chế. Điều ông hướng tới là khả năng tạo ra những sản phẩm có giá trị cao từ vật liệu carbon tại Việt Nam. Cơ duyên đưa ông đến với nghiên cứu dược liệu bắt đầu từ một hội thảo khoa học quốc tế. Một chuyên gia nước ngoài chia sẻ với ông về tiềm năng dược liệu của Việt Nam. Ông Năng tìm đến thư viện của Bộ Khoa học và Công nghệ để đọc tài liệu, rồi bắt tay chế tạo máy móc, lắp ráp và thử nghiệm. GS.TS Nguyễn Văn Nội nhận xét: Nghiên cứu lượng tử carbon là hướng đi táo bạo, ông Năng đã có những thành công bước đầu. Đây là lĩnh vực mới, đòi hỏi nguồn lực lớn về công nghệ. Ông Năng đang phối hợp với các chuyên gia và phòng thí nghiệm hiện đại trong và ngoài nước để nghiên cứu, triển khai ứng dụng. Nguyên liệu đầu tiên được lựa chọn là nghệ nếp Bắc Kạn, giá chỉ vài nghìn đồng/kg. Trong khi đó, tinh chất curcumin đạt chuẩn quốc tế có giá tới hàng chục nghìn USD/kg. Trong điều kiện Việt Nam khi ấy chưa có sẵn nhiều thiết bị chuyên dụng, ông Năng tự thiết kế, chế tạo máy móc và lò phản ứng phục vụ nghiên cứu. Từ nghiên cứu, thử phản ứng, chế tạo thiết bị đến tạo ra sản phẩm, ông cố gắng thực hiện đồng bộ. “Có giai đoạn, nhịp sinh hoạt gần như xoay quanh phòng nghiên cứu. Ăn xong, nghỉ một lát, khoảng 2 giờ sáng lại thức dậy làm việc đến 4-5 giờ”, ông Năng chia sẻ. GS.TS Nguyễn Văn Nội, Cố vấn Phòng thí nghiệm trọng điểm vật liệu tiên tiến ứng dụng trong phát triển xanh, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) đánh giá, nhà sáng chế Trịnh Đình Năng có nhiều nỗ lực đáng ghi nhận, đặc biệt trong lĩnh vực chiết xuất các hợp chất tự nhiên. Ông Năng là người tâm huyết, luôn tự mày mò, học hỏi và theo đuổi những nghiên cứu có tính thực tiễn cao, tập trung vào tách chiết, bào chế các hợp chất tự nhiên có giá trị từ nguồn nguyên liệu sẵn có trong nước.