Технологии интерфейса «мозг-компьютер» переходят от медицинских протезов к глобальной цифровой трансформации

De volgende halte van Silicon Valley: uw brein De vraag is niet of technologie met herseninterfaces zich zal doorzetten, maar onder welke voorwaarden, schrijft Mattias Niels. In ziekenhuizen en onderzoekscentra wereldwijd rijpt al sinds de eeuwwisseling een stille medische (r)evolutie. Via Brein-Computer-Interactietechnologie (BCI’s) is het vandaag al mogelijk dat verlamde patiënten opnieuw kunnen communiceren, dat protheses rechtstreeks door hersensignalen worden aangestuurd, en dat de blinde straks waarschijnlijker dan ooit weer kan zien. Wat decennialang tot het domein van de sciencefiction behoorde, schuift nu op naar klinische realiteit. Deze vooruitgang is onmiskenbaar hoopgevend: patiënten met ernstige neurologische aandoeningen herwinnen autonomie en levenskwaliteit. Gezien de medische relevantie van BCI-technologie een breed wetenschappelijk draagvlak geniet, lijkt een publiek debat hierover weinig noodzakelijk. En toch: net als bij eerdere technologische doorbraken ligt achter dit goede nieuws een bredere, minder zichtbare verschuiving. BCI’s hebben het potentieel om binnen tien jaar minstens even ontwrichtend te worden als het internet in het verleden of artificiële intelligentie vandaag. Waar deze technologie vandaag nog vooral als medisch hulpmiddel wordt gezien, tekent zich aan de horizon een wereld af waarin de directe link tussen menselijk brein en digitale systemen ook buiten de zorg een intrede doet. Die overgang van ziekenhuis naar huiskamer markeert een kantelpunt met verstrekkende maatschappelijke gevolgen. BCI’s werken door meetbare hersenactiviteit te vertalen naar reële intenties, of omgekeerd. Ze vormen een directe fysieke link tussen mens en computer, zonder knoppen, scherm of toetsenbord als tussenstap. Je bedient een aangepaste beenprothese, smartphone of microgolf met je gedachten, zoals je van nature je armen beweegt, deze tekst leest of je ademhaling regelt. Grote technologiebedrijven en kapitaalkrachtige start-ups zien in BCI’s dan ook niet alleen een medische innovatie, maar vooral het fundament van een nieuwe markt. Zoals eerder bij sociale media en AI dreigt een race-to-market waarbij snelheid belangrijker wordt dan maatschappelijke en ethische reflectie. Wie de eerste schaalbare toepassingen ontwikkelt, kan standaarden opleggen, data monopoliseren en gebruikers langdurig vastzetten. Wat begint als een individuele keuze, kan zo uitgroeien tot een collectieve impliciete verplichting om aan boord te blijven. Strategische kernsector Ook geopolitiek tekent zich een vertrouwd patroon af. In de VS wordt de ontwikkeling van BCI’s voortgestuwd door privaat kapitaal, techmiljardairs en een agressieve commercialiseringslogica. Elon Musks Neuralink, veruit de bekendste BCI-speler, haalde de afgelopen twee jaar meer dan een miljard dollar op voor de ontwikkeling van hun hersenchips. Het afgelopen jaar zijn ook de andere usual suspects gezwicht voor de grote beloftes: Mark Zuckerberg hees Ctrl Labs in het Meta-ecosysteem, Sam Altman begon in januari aan zijn BCI-avontuur met 250 miljoen dollar en goede hoop onder de naam Merge Labs en Jeff Bezos en Bill Gates vinden elkaar terug als investeerders in Synchron. Als ook Mark Cuban (met Synaptrix) en Peter Thiel (met Blackrock Neurotech) in dat rijtje staan, is het moeilijk de hoop te koesteren dat de medische toepassingen de primaire interesse genieten, en onze data binnen hooguit twee decennia niet rechtstreeks uit onze hersenpan getapt worden, nadat de technologie eerst even voor de schone schijn in het ziekenhuis gerijpt heeft. China heeft de BCI-trein intussen ook op de rails. Al in 2016 definieerde het in zijn vijfjarenplan het China Brain Project, waarbinnen academische, private en overheidsbelangen afgestemd worden om een turbo te zetten achter de ontwikkeling van hersentechnologie. In het meest recente vijfjarenplan werd BCI-technologie opgenomen als strategische kernsector, op gelijke hoogte met AI, kwantumcomputers en kernfusie. Wat een gezelschap om in te vertoeven. Europa bevindt zich opnieuw in de gekende ongemakkelijke middenpositie: historisch wetenschappelijk sterk, ethisch ambitieus en met groot potentieel, maar traag in opschaling en besluitvorming. Een substantieel deel van het onderzoek en de ontwikkeling van hersentechnologie ligt momenteel in Europa, en toch dreigt ook deze technologie – van groot strategisch belang, en dus ook de maatschappelijk en ethische gevolgen ervan – elders te worden vormgegeven. Oorzaak: het grote geld ligt over de oceaan en de daadkracht in het Oosten. Waar hebben we dat nog gehoord? De fundamentele vraag is dan ook niet of BCI-technologie zich zal doorzetten, maar onder welke voorwaarden. Wat betekent keuzevrijheid in een wereld waarin cognitieve versterking of directe herseninterfaces economische en sociale voordelen opleveren? Hoe beschermen we menselijke autonomie wanneer niet-gebruik een achterstand impliceert? En hoe gaan we nu al als maatschappij om met het vooruitzicht dat BCI- en AI-technologie gekoppeld worden tot hybride superintelligentie, zoals wel vaker luidop wordt gefantaseerd in Silicon Valley? Een kritisch debat hierover is geen technofobie, maar een vorm van verantwoordelijkheid. In een bijna exacte kopie van dat vraagstuk zijn we met recente AI-ontwikkelingen bijna hopeloos achter de feiten aan het aanhollen. Het behoeft weinig fantasie om te voorspellen dat privacy, veiligheid en controle opnieuw thema’s zijn die opnieuw op tafel zullen moeten worden gelegd, in de intussen bekende strijd tussen collectieve belangen en big tech. Als Europa een rol van betekenis wil spelen, moet het nu investeren in gerichte innovatie, een maatschappelijk kompas en een economisch en institutioneel klimaat waarin dit soort technologie ook hier kan doorgroeien tot wereldschaal. Zolang de technologie nog in wording is, bestaat er ruimte om ze mee richting te geven, later zonder twijfel niet meer. "...In een van de publicaties uit 2015 bestuurde een verlamde vrouw in een simulatie een F-35 Joint Strike Fighter straaljager met haar geïmplanteerde hersenchip. Is dit een van de eerste tekenen dat straaljagerpiloten in de toekomst bereid moeten zijn om een hersenimplantaat te laten plaatsen om in aanmerking te komen voor dit beroep?..." Nieuwe interface zet hersensignalen om in beweging Met behulp van een brein-computer interface, ontwikkeld aan de KU Leuven, zouden mensen met een neurologische aandoening de controle over hun bewegingen en communicatie kunnen terugkrijgen. Beeld: Zonder een spier te bewegen slaagden proefdieren erin een avatar door een virtuele wereld te navigeren. KU Leuven Onderzoekers aan de KU Leuven willen aan de hand van brein-computer interfaces patiënten met een neurologische aandoening de controle teruggeven over hun bewegingen en communicatie. Zo’n interface meet hersensignalen via elektrodes op de schedel of op de hersenen. Die hersensignalen worden dan omgezet in computercommando’s. Om die technologie te testen, werkten ze met resusapen. ‘Het zijn de enige dieren die in staat zijn om zulke complexe taken te doen’, vertelt Peter Janssen, professor neurofysiologie aan de KU Leuven. ‘Wij gebruiken de signalen van hersengebieden die belangrijk zijn voor de controle van de hand en de arm. Bij muizen of ratten bestaan die gebieden eigenlijk bijna niet. Dit is dus de enige manier om brein-computer interface-onderzoek te doen bij proefdieren.’ De apen moesten voor de proef een avatar door een virtuele wereld loodsen zonder fysiek met hun lichaam te bewegen. De apen hadden niet veel tijd nodig om het systeem te leren gebruiken, in tegenstelling tot andere studies waarbij dat soms maanden in beslag nam. Twee van de drie apen werden al gebruikt in een vorige studie. Zij hadden dus al ervaring, maar de derde aap was nieuw en had nog geen ervaring. ‘Op tien dagen tijd leerde die aap om dat systeem te gebruiken. Dat is heel snel, want we kunnen niet uitleggen aan die aap wat hij moet doen. Hij moet het zelf ervaren’, aldus Janssen. Parkinson en ALS Deze interface maakt gebruik van signalen uit drie motorische hersengebieden. Eerdere systemen baseren zich maar op één hersengebied. ‘Er zijn twee gebieden bij die nog heel weinig getest zijn: de premotorische gebieden. Die zijn eerder betrokken bij de planning van de beweging dan bij de echte uitvoering van de beweging. Het voordeel is dat die gebieden flexibeler zijn. Dat maakt onze interface gemakkelijker te gebruiken dan de klassieke interface.’ Het is dus de bedoeling dat deze technologie ook bij patiënten met neurologische aandoeningen gebruikt kan worden, om hen uiteindelijk de controle over hun bewegingen en communicatie terug te geven. ‘Ik ben er hoopvol in dat dat zal lukken. Er zijn al mensen geïmplanteerd met gelijkaardige elektrodes, maar bijna alleen in de Verenigde Staten. Wij zijn teruggegaan naar proefdierstudies omdat we nieuwe dingen willen ontwikkelen. Dat kan je heel moeilijk doen met een patiënt. Het duurt ook jaren om dat te ontwikkelen. Daarom is het interessanter om dat eerst bij proefdieren te testen, en later pas bij mensen als het echt goed werkt. Binnen de twaalf maanden zouden we de eerste tests doen bij mensen met parkinson en ALS willen doen. We hopen dat we dan iets later binnen Europa kunnen samenwerken met het centrum dat implantaten bij mensen plaatst’, besluit Janssen. (EOS Openbaar artikel) 2 direct beursgenoteerde BCI & Neurotech Bedrijven: Er zijn een aantal "pure-play" of direct gerelateerde medtech-aandelen op de openbare beurzen te vinden: ONWARD Medical (ONWD): Dit is de belangrijkste Europese speler, genoteerd op Euronext Brussel en Amsterdam. Ze ontwikkelen de ARC-technologie (waaronder ARC-IM en ARC-EX) om via ruggenmergstimulatie de mobiliteit van verlamde patiënten te herstellen. Ze koppelen hun hersteltechnologieën actief aan BCI-hersenimplantaten om patiënten via hun gedachten weer te laten bewegen. Medtronic (MDT): Een gigant in de medische wereld. Medtronic maakt geen pure BCI's voor consumenten, maar is wel wereldleider in Deep Brain Stimulation (DBS)-apparaten voor de behandeling van Parkinson en epilepsie. Dit is de veiligere, winstgevende 'blue chip'-route in neurotech. De meest besproken BCI-bedrijven zijn op dit moment nog in private handen. Wel zijn ze soms verhandelbaar via gespecialiseerde secundaire pre-IPO markten (zoals Forge Global of Hiive) voor geaccrediteerde investeerders: Neuralink (Privé): Het bedrijf van Elon Musk. Neuralink richt zich op volledig geïmplantateerde, hoogwaardige BCI-chips. Het bedrijf voert humane klinische testen uit. Een beursgang (IPO) wordt door de markt nauwgezet in de gaten gehouden. Synchron (Privé): De grootste klinische concurrent van Neuralink. Synchron lost het risico van openhersenoperaties op door hun BCI (Stentrode) via de bloedvaten (endovasculair) naar de hersenen te loodsen. Ze haalden eind 2025 nog een massale Series D-financieringsronde van $200 miljoen op. Inbrain Neuroelectronics (Privé): Een zeer belovende Europees-Amerikaanse speler die BCI-interfaces ontwikkelt op basis van grafeen (een flinterdun koolstofmateriaal met superieure geleiding). Ze werken nauw samen met Microsoft voor AI-data-analyse van hersensignalen. Blackrock Neurotech (Privé): Een absolute veteraan in de sector. Hun Utah Array is al decennia de gouden standaard in academisch BCI-onderzoek. Nu al instappen via pre-IPO platformenAls particuliere belegger kun je tegenwoordig via gespecialiseerde secundaire markten aandelen kopen van bedrijven die nog privé zijn. Hoe het werkt: Platformen zoals Forge Global, Hiive, of Linqto matchen vroege investeerders of ex-werknemers (die hun aandelen willen verkopen) met nieuwe kopers. De voorwaarde: Vaak moet je jezelf registreren als 'geaccrediteerd investeerder' (afhankelijk van je vermogen of inkomen) en gelden er minimale inlegbedragen (bijvoorbeeld vanaf $10.000). Neuralink & Synchron: Vooral Neuralink-aandelen worden regelmatig via dit soort constructies verhandeld wanneer het bedrijf een nieuwe private financieringsronde houdt. Opgelet: Pre-IPO beleggen is uiterst speculatief. Private aandelen zijn illiquide (je kunt ze niet zomaar verkopen wanneer je wilt) en de transparantie rondom de cijfers is veel beperkter dan bij beursgenoteerde bedrijven. Er bestaat een reële kans op het verlies van je inleg als een klinische test onverwacht faalt.