В Турции отменили обязательное наличие водительского удостоверения для велосипедистов

Bugün bir bisiklet satın alıp herhangi bir sürücü belgesine ihtiyaç duymadan yola çıkmak olağan karşılanıyor. Ancak Türkiye’de uzun yıllar boyunca durum böyle değildi. Bisiklet, trafik mevzuatında yalnızca bir spor veya eğlence aracı olarak değil, karayoluna çıkan bir taşıt olarak değerlendiriliyor ve kullanıcısı için “ehliyetname” sistemi uygulanıyordu. Uygulamanın izleri Cumhuriyet’in ilk dönemlerine kadar gidiyor. Zaman içerisinde yerel belediye ve emniyet düzenlemelerinden ülke genelindeki trafik mevzuatına taşınan sistem, Kocaeli’deki bisiklet kullanıcılarını da kapsıyordu. İZMİT ’İN BİSİKLET GEÇMİŞİ 100 YILI AŞIYOR Kocaeli açısından konuyu ilginç hale getiren en önemli ayrıntılardan biri, İzmit’in oldukça eski bir bisiklet kültürüne sahip olması. Kent araştırmacısı Yavuz Ulugün tarafından kaleme alınan çalışmaya göre İzmit’te bisiklet yarışlarının izleri 1901 yılına kadar gidiyor. 1920’li yıllarda ise Kocaeli’de İttihatspor, Akyeşilspor ve İzmit İdmanyurdu gibi kulüpler bünyesinde bisiklet takımları oluşturuldu. 1923’te İzmit’te düzenlenen bir bisiklet yarışında Kocaelili Sadettin Yalım birinci olmuştu. 1924 yılına gelindiğinde Kocaeli bölgesinde 80 kayıtlı bisikletçiden söz ediliyor. İlerleyen yıllarda Yunus Nüzhet Unat, Tahir Düzgören ve İbrahim Bozdağ gibi isimler İzmit’in bisiklet tarihinde öne çıktı. İzmit’in ünlü bisikletçilerinden Arif Kırlı da 1936 yılında Demiryolu Caddesi’nde bisikletçi dükkânı açmış, bisiklet ve parça satışı ile tamir işi yapmıştı. Bu tablo, bisikletin kentte yalnızca sporcuların kullandığı bir araç olmadığını, gündelik hayatın da parçası haline geldiğini gösteriyor. BİSİKLET EHLİYETİ NEDEN VARDI? Dönemin mantığını anlamak için bugünkü trafik yapısından çok farklı koşullara bakmak gerekiyor. Bisiklet, karayolunda hareket eden bir taşıt olarak görülüyor ve sürücüsünün trafik düzeni içerisinde denetlenmesi amaçlanıyordu. 1934 yılına ait İstanbul Belediyesi düzenlemesi bunun çarpıcı örneklerinden biri. Dönemin gazetesinde yayımlanan belediye ilanında, “Bisiklet kullanmak isteyenler ehliyetname almaya mecburdurlar” hükmü yer alıyordu. Ehliyet almak için belirli bir yaşın doldurulması gerekiyor, bisiklet kiralayan işletmeler de araçlarının teknik açıdan sağlam olduğunu belgelemek zorunda bırakılıyordu. Üstelik kiralık bisikletlerin yalnızca ehliyet sahibi kişilere verilmesi öngörülüyordu. Dolayısıyla sistem yalnızca para toplamak için oluşturulmuş bir uygulama değildi. Trafik güvenliği, kullanıcının yeterliliği, bisikletlerin teknik durumu ve yola çıkan kişilerin kayıt altında tutulması temel yaklaşımı oluşturuyordu. 11 YAŞINI DOLDURMA ŞARTI VARDI Bisiklet ehliyeti uygulaması daha sonraki yıllarda ulusal trafik mevzuatında da açık şekilde yer aldı. 6085 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nda 1961 yılında yapılan değişiklikte insan veya hayvan gücüyle hareket eden araçlar “motorsuz taşıt” olarak tanımlanırken, bunları kullanan kişiler de “sürücü” kabul edildi. Kanunda motorsuz taşıtları kullananların tabi olduğu ehliyet sistemi ayrıntılı şekilde düzenlendi. Dönemin kanununda bisiklet kullanıcıları ayrıca isim verilerek düzenlenmişti. Bisiklet kullanacak kişinin 11 yaşını doldurmuş olması gerekiyordu. Sürücü ehliyeti alacaklarda okuryazarlık şartı aranıyor, teorik ve uygulamalı sınavların başarıyla geçilmesi ve sağlık açısından sürücülüğe engel bir durum bulunmaması isteniyordu. Yani bugünün otomobil ehliyetindeki sisteme benzer biçimde, bisiklet kullanıcısının da belirli şartları karşılaması bekleniyordu. EHLİYETİ TRAFİK BİRİMLERİ VERİYORDU Bisiklet ehliyetinin tamamını “belediyelerin verdiği belge” şeklinde tanımlamak ise tarihsel açıdan eksik kalıyor. Cumhuriyet’in ilk döneminde belediyelerin kabul ettiği yerel talimatnameler ve polis birimleri üzerinden yürütülen örnekler bulunuyor. Örneğin 1934 İstanbul düzenlemesinde başvurular Emniyet Altıncı Şube Müdürlüğüne yapılıyordu. 1961’deki ulusal düzenlemede ise ehliyet sınavlarının vilayetlerde oluşturulan trafik birimleri ve muayene-imtihan komisyonları üzerinden yürütülmesi öngörüldü. Dolayısıyla sistem zaman içerisinde yerel belediye düzenlemelerinden ülke çapında standartlaştırılan trafik mevzuatına dönüştü. PEKİ BİSİKLET EHLİYETİ NASIL ORTADAN KALKTI? Dönüm noktası 1983 yılında çıkarılan 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu oldu. Kanun 13 Ekim 1983’te kabul edildi ve 18 Ekim 1983 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı. Yeni kanun, ehliyet sisteminin yapısını kökten değiştirdi. Kanunun 36’ncı maddesinde sürücü belgesi zorunluluğu motorlu araçlar için düzenlendi. Hemen ardından gelen 37’nci maddede ise bisiklet kullanıcıları açıkça “sürücü belgesi alması zorunlu olmayanlar” arasına dahil edildi. Buna karşılık 11 yaşını doldurmuş olma ve bedensel-ruhsal açıdan sağlıklı bulunma şartı korundu. Böylece devlet, bisiklet kullanıcısını trafik kurallarının dışına çıkarmadı; ancak bisiklete binmek için ayrıca sürücü belgesi taşıma zorunluluğunu kaldırdı. ASLINDA “1983’TE KALDIRILDI” DEMEK TAM OLARAK DOĞRU DEĞİL Bisiklet ehliyetiyle ilgili anlatımlarda genellikle 1983 yılı veriliyor. Bunun nedeni yeni Karayolları Trafik Kanunu’nun 1983 yılında çıkarılmış olması. Ancak mevzuatta önemli bir yürürlük ayrıntısı bulunuyor. 2918 sayılı Kanunun 137’nci maddesi daha sonra 3058 sayılı Kanunla değiştirildi ve kanunun ilgili hükümlerinin, 18 Ekim 1983’teki yayım tarihinden 20 ay sonra yürürlüğe girmesi kararlaştırıldı. Aynı kanunun 136’ncı maddesi eski 6085 sayılı Trafik Kanunu’nu yürürlükten kaldırıyordu. Bu takvim dikkate alındığında yeni sistemin söz konusu hükümleri 18 Haziran 1985 tarihinde yürürlüğe girdi. Bu nedenle “Türkiye’de bisiklet ehliyeti 1983’e kadar vardı” ifadesi, yeni kanunun kabul tarihini esas alan yaygın bir anlatım. Hukuki yürürlük tarihi açısından ise 1985 yılı daha isabetli. NEDEN KALDIRILDI? Burada dikkat edilmesi gereken bir başka nokta daha var. Ulaşılabilen kanun metinlerinde “bisiklet ehliyetini şu nedenle kaldırıyoruz” şeklinde tek ve özel bir gerekçe bulunmuyor. Ancak yeni kanunun kurduğu sistem oldukça açık: Sürücü belgesi zorunluluğu motorlu araçlar üzerinde yoğunlaştırılırken, bisiklet için ehliyet yerine asgari yaş, sağlık ve trafik kurallarına uyma modeli tercih edildi. 1983 tarihli kanunun ilk halinde de bu ayrım doğrudan 36 ve 37’nci maddelerde yapıldı. Dolayısıyla “bürokrasi pahalı olduğu için kaldırıldı” ya da “bisiklet artık tehlikesiz kabul edildi” gibi kesin gerekçeler ileri sürmek doğru değil. Belgelerin gösterdiği şey, trafik mevzuatının yeniden düzenlenmesiyle bisikletin ehliyete tabi araç kategorisinden çıkarılmış olması. BUGÜN EHLİYET YOK AMA YAŞ ŞARTI HALA KANUNDA İlginç olan ise yaklaşık 40 yıl önce getirilen temel kuralın bir bölümünün halen mevzuatta bulunması. Karayolları Genel Müdürlüğünün yayımladığı güncel 2918 sayılı Kanun metninin 37’nci maddesinde bisiklet kullanmak için sürücü belgesi gerekmediği belirtilirken 11 yaşını bitirmiş olma şartı yer almaya devam ediyor. Başka bir ifadeyle Türkiye’de artık “bisiklet ehliyeti” yok; ancak bisiklet hâlâ trafik mevzuatında kurallara tabi bir taşıt. KOCAELİ’NİN UNUTULAN BİSİKLET HİKÂYESİ Kocaeli’ye ait, dönemin İzmit Belediyesi veya trafik birimleri tarafından düzenlenmiş somut bir bisiklet ehliyetnamesi örneğine ulaşılabilen kaynaklarda rastlanmıyor. Buna karşın ülke genelinde geçerli olan trafik mevzuatı Kocaeli’yi de kapsıyordu. Üstelik İzmit’in 1920’lerden itibaren sahip olduğu güçlü bisiklet kültürü düşünüldüğünde, ehliyet döneminin Kocaeli’nin gündelik yaşamında karşılık bulmuş olması oldukça kuvvetli bir olasılık. Bir zamanlar Kocaeli sokaklarında pedallayan bir bisikletçinin yanında bugün artık unutulmuş olan küçük bir “ehliyetname” bulunması gerekiyordu. Aradan geçen yaklaşık bir asırda bisiklet aynı kaldı; onu kullanmanın kuralları ise bütünüyle değişti.