Ученые предлагают превратить Беловежскую пущу в трансграничный парк мира

Na świecie istnieją transgraniczne parki pokoju – wrogie państwa współpracują ze sobą na cennym przyrodniczo terenie. Może Puszcza Białowieska mogłaby zostać takim parkiem pokoju? – mówi dr hab. Katarzyna Nowak z Instytutu Biologii Ssaków PAN w Białowieży. "Newsweek": Od kilku lat wzdłuż dużej części granicy polsko-białoruskiej stoi 5,5-metrowy płot. Naukowcy obawiali się, że jego budowa będzie zbyt mocną ingerencją w przyrodę, podobnie jak cała militaryzacja wschodniej granicy. Czy obawy okazały się słuszne? Dr hab. Katarzyna Nowak: Powstanie tej bariery przede wszystkim zablokowało ruch zwierząt. Te większe niż lis nie są w stanie przedostać się przez barierę. Chociaż w lutym Straż Graniczna udostępniła na Facebooku film z rysiem przeciskającym się między prętami głównej bariery na polską stronę. Przeszedł drogą, a potem wrócił na stronę białoruską. Niewykluczone, że zrobił tak z powodu obecności barier wtórnych, które stanowią dodatkową przeszkodę w przemieszczaniu się. Po polskiej stronie znajduje się stalowo-betonowa bariera z drutem żyletkowym, następnie utwardzona droga – z wyjątkiem 10 km wzdłuż Białowieskiego Parku Narodowego – potem bariery wtórne. Oczywiście po stronie białoruskiej jest podobny system. Ponadto są patrole piesze i zmotoryzowane, a także światła, hałas i ogniska. To było do przewidzenia. Władze tego nie wiedziały czy nie chciały wiedzieć? – Nie przeprowadzono żadnych obiektywnych ocen wpływu budowy zapór na środowisko naturalne ani konsultacji społecznych przed jej rozpoczęciem. Tę budowę, podobnie jak budowę zapór na granicy między Stanami Zjednoczonymi a Meksykiem, przyspieszono w imię szybszego zwiększenia bezpieczeństwa narodowego. To nie pozwoliło naukowcom nawet na zasugerowanie wprowadzenia jakichkolwiek środków łagodzących dla zwierząt. W trakcie budowy toczyły się pewne dyskusje, ale nie było nic na piśmie, niczego nie możemy też znaleźć w dokumentacji. Rząd w tamtym czasie dużo mówił o bramkach dla zwierząt w głównej barierze i rzeczywiście mamy 24 takie bramki na całej długości 186,87 km zapory. Jednak wszystkie one pozostają zamknięte od 2022 r. do dzisiaj. Zdarza się, że zwierzęta giną na zaporze? – Z pewnością, choć Straż Graniczna twierdzi, że stara się wyciągać je z potrzasku. Kiedyś wyciągała koziołka spomiędzy stalowych szczebli płotu, innym razem borsuka. Wiele zwierząt zginęło zaplątanych na przykład w położony wzdłuż Bugu drut żyletkowy. Mimo wzniesienia słupów z systemami monitoringu wzdłuż polskiej granicy z Białorusią na Bugu kłęby tego drutu wciąż pozostają śmiertelną pułapką dla zwierząt żyjących blisko rzeki. Wiem, że ośrodek rehabilitacji dzikich zwierząt na Podlasiu kiedyś pomagał uwolnić łosia zaplątanego w drut żyletkowy również tutaj, w regionie Puszczy Białowieskiej. Po tym zdarzeniu nie byli już więcej wzywani przez służby. Cały czas brakuje nam przejrzystych procedur dla takich sytuacji. Czy blokowanie ruchu zwierząt to jedyny negatywny dla przyrody skutek militaryzacji granic? – Zdecydowanie nie. Zaburzono też równowagę w świecie roślin, zwłaszcza we wrażliwym ekosystemie Puszczy Białowieskiej. Dziś wiemy już, że materiał budowlany, dostarczany na granicę w celu tworzenia dróg i kolejnych umocnień, zawiera też różnorodne nasiona obcych gatunków, które wprowadzono do bezcennego przyrodniczo lasu. Stwarzamy tym samym warunki sprzyjające zasiedleniu się inwazyjnych gatunków roślin, które już kolonizują ten teren. Katarzyna NowakFoto: Simona Supino Jakie to gatunki? – Chodzi między innymi o nawłoć kanadyjską, przymiotno kanadyjskie, niecierpka drobnokwiatowego czy uczep amerykański – gatunki pochodzące z Ameryki Północnej i Azji. Wcześniej odnotowywano ich obecność w regionie, ale z pewnością nie tworzyły one tak dużych skupisk, jakie obserwujemy obecnie wzdłuż granicznej bariery. Przez kilka lat prowadziliśmy tam badania i zarejestrowaliśmy prawie 170 gatunków roślin nieleśnych wzdłuż granicy. Spośród nich 22 to inwazyjne neofity. Sama ich liczba może nie jest duża, ale one już wnikają w las na głębokość około 50 m. Jeśli ten proces będzie kontynuowany, mogą one rzeczywiście zmienić charakter serca Puszczy Białowieskiej, bo granica przechodzi przez jej środek. Zmilitaryzowana granica to także zwiększony ruch samochodów i hałas. – Przebiegająca wzdłuż granicy utwardzona droga zwiększa ryzyko kolizji drogowych. Już obserwujemy wzrost liczby kolizji ze zwierzętami na innych drogach leśnych w puszczy, którymi pojazdy wojskowe docierają do granicy. Nasze badania potwierdziły, że hałas jest również znacząco większy. Wykorzystaliśmy pasywny monitoring akustyczny i badaliśmy poziom hałasu antropogenicznego. Co godzinę rejestrowaliśmy pięć minut. Blisko jedna trzecia nagrań zawierała odgłosy ludzkich działań: helikoptery, strzały, muzykę, rozmowy, odgłosy budowy barier na granicy. Ten hałas antropogeniczny przenika do wnętrza lasu na odległość około 200 m od granicy. Świateł też jest tam więcej. – Zdecydowanie. Zanieczyszczenie świetlne jest szczególnie problematyczne dla gatunków wykorzystujących rejony nadrzeczne jako siedliska i szlaki migracyjne. Rzeki teraz są sztuczne oświetlane przez wojsko. Wcześniej granica była bardzo spokojnym, pozbawionym obecności człowieka obszarem z dala od wsi i innych osiedli. Obecne zanieczyszczenie hałasem i światłem może wypierać zwierzęta z ich siedlisk. Niektóre gatunki już się oddalają i będą się oddalać od przygranicznego rejonu, a obszar, który będą mogły zasiedlić, jest coraz mniejszy. Jak może na nie wpłynąć bliska obecność człowieka? – Małe drapieżniki – lisy, kuny, jenoty – mogą się przyzwyczaić do obecności ludzi lub nawet ściągać do tego rejonu, wabione chociażby resztkami z posiłków żołnierzy. Obserwujemy to zjawisko już od kilku lat. Ono oczywiście nie jest korzystne dla zwierząt, bo ludzkie pożywienie nie jest dla nich odpowiednie. Zresztą same bliższe interakcje ludzi i dzikich zwierząt stanowią również zagrożenie w tzw. ujęciu One Health, ponieważ na przykład lisy mogą być nosicielami bąblowca (Echinococcus), pasożyta wywołującego bąblowicę u ludzi [larwy pasożyta zagnieżdżają się w ludzkiej wątrobie lub płucach i uszkadzają je – red.]. Białoieża 2025 r.Foto: Simona Supino Wirtualna zapora, czyli rozmieszczone wzdłuż rzeki słupy z monitoringiem, to lepsze rozwiązanie niż płot? – Lepsze, choć też ma swoje minusy. Przede wszystkim w czasie budowy tej wirtualnej zapory intensywnie wycinano drzewa wzdłuż brzegu rzeki. To stworzyło na tym terenie otwarte siedliska dla inwazyjnych gatunków roślin. Sytuacja będzie się tylko pogarszać. Nie wiem, jaki jest długoterminowy plan. Poprzez eliminację cienia stworzono warunki do bardzo wysokiego wzrostu roślin. Jeśli wojsko chce utrzymywać ten obszar wolny od roślinności, będzie musiało więc stale kosić brzegi albo stosować jakieś herbicydy, które mogą przedostać się do wody i spowodować zanieczyszczenie oraz skażenie rzeki. Wirtualne systemy monitorowania granic, wykorzystujące kamery, termowizję, radary, drony i sztuczną inteligencję, mogą zapewnić skuteczną ochronę granic przy jednoczesnym ograniczeniu potrzeby stosowania fizycznych barier. Naukowcy już obserwują zmiany w pasie przygranicznym? – Niestety nie możemy ich obserwować. Byłoby bardzo użyteczne, gdyby władze udostępniły biologom część materiału filmowego z kamer monitorujących, bo nam nie wolno obserwować granicy bezpośrednio. Na przykład jeśli używamy fotopułapek, to musimy kierować je w stronę lasu. Nie wolno nam ich skierować w stronę infrastruktury. W związku z tym nie mamy dobrego rozeznania co do zachowań zwierząt. Czy próbują się zbliżyć, a następnie zawracają? Czy podążają wzdłuż zapór, szukając luk, co oznaczałoby, że zużywają dużo energii na znalezienie miejsc do przeprawy? Czy próbują się wspinać? Czy wchodzą w interakcje z osobnikami po drugiej stronie? Czy nasze zwierzęta są nadal w stanie przepływać na drugą stronę rzeki, czy z powodu bardziej nagich brzegów zaczynają zachowywać się inaczej? Co mówią doświadczenia innych państw, które podobnie jak my musiały uszczelnić granicę? – Koleżanka z Azji Środkowej, zajmująca się dużymi drapieżnikami, opowiadała mi o memorandum ustiurckim, które zobowiązuje trzy państwa – Kazachstan, Uzbekistan i Turkmenistan – do koordynacji monitoringu, poprawy łączności ekologicznej oraz ograniczania negatywnego wpływu ogrodzeń granicznych, między innymi poprzez tworzenie specjalnych przejść dla zwierząt, umożliwiających im migracje. Z kolei kolega pracujący na granicy amerykańsko-meksykańskiej opowiadał mi o otworach wielkości kartki A4 wykonanych w ogrodzeniu granicznym, które pozwalają na przechodzenie rysiom, kojotom i pumom. My również moglibyśmy wypróbować podobne rozwiązania, przynajmniej na wybranych odcinkach naszej granicy. Na przykład w dolinach rzecznych, które powinny pozostać otwarte, jak choćby dolina rzeki Narewki. Przed budową bariery granicznej zapewniano nas, że wzdłuż rzek nie będzie żadnych przeszkód, a jednak są. To uniemożliwia łosiom czy wilkom swobodne przemieszczanie się między krajami. Oczywiście te zmiany wymagałyby całodobowego monitoringu i nadzoru, ale przecież już dziś granica jest przez całą dobę monitorowana przez patrole i kamery. Czy jako naukowiec ma pani poczucie, że władze słuchają waszych zaleceń? – Na początku firma budowlana prowadziła dialog z Instytutem Biologii Ssaków PAN w Białowieży w sprawie lokalizacji przejść dla zwierząt. Jednak moi koledzy mówią, że ich zalecenia nie zostały uwzględnione. Dlaczego wybrano akurat te miejsca na stworzenie bramek do przejść? Przydałaby nam się znajomość rozumowania stojącego za tymi decyzjami. Jasne, że teraz jest już za późno, chyba że w przyszłości będzie można dodać więcej przejść dla zwierząt w barierach granicznych i tym razem głos naukowców odnośnie do ich lokalizacji zostanie wzięty pod uwagę. Na pewno nasza praca miałaby więcej sensu, gdybyśmy mogli monitorować to, co się na granicy dzieje. Przez pewien czas musieliśmy przestrzegać 200-metrowej strefy zakazu wstępu. Nasze prace były opóźnione, dopóki nie otrzymaliśmy pozwolenia na zbliżenie się do bariery granicznej. Dziś mamy przygotowany raport, który udostępniliśmy władzom, planujemy również publikację pomysłów dotyczących ulepszenia przejść dla dzikich zwierząt przez granicę. Mamy nadzieję, że te dokumenty skłonią decydentów do przemyśleń. Co można jeszcze zrobić, żeby militaryzacja granic nie była tak dewastująca dla przyrody? – Do tego potrzebne jest wznowienie dialogu między Białorusią a Polską w tym zakresie. Jeśli nie bezpośrednio, to może poprzez otwarcie się na pośrednictwo moderatora z UNESCO, IUCN, a może nawet Peace Parks Foundation, która specjalizuje się w tzw. parkach pokoju. Takie parki istnieją na całym świecie, bo nawet kraje, które mają wrogie relacje, zgadzają się na stworzenie transgranicznego obszaru, na którym nie ma obecności wojskowej. Często demilitaryzuje się taki region, usuwa infrastrukturę szkodliwą dla zwierząt i współpracuje się w tym niewielkim zakresie dotyczącym skrawka cennego przyrodniczo terenu. Może Puszcza Białowieska mogłaby zostać takim parkiem pokoju?