В Утрехте представлена звуковая инсталляция, исследующая влияние человека на водные экосистемы

Het was tijdens zijn eerste bezoek aan Nederland, zegt geluidskunstenaar Nischal Khadka (1994) eind augustus via een videoverbinding. Een vriend had hem opgepikt van Schiphol, ze reden door de Haarlemmermeerpolder. Tot zijn verbijstering bleek de weg zich onder het waterpeil van de ringvaart te bevinden. Hoe anders stroomde het water in Bhagalpur, een dorpje in het Zuidoosten van Nepal. Khadka groeide er op aan de oevers van de Koshi. Hij herinnert zich nog levendig hoe hij zich vastklampte aan zijn vader als hij te voet de rivier overstak. Bij laag water althans. Tijdens de moesson was een bootje de enige optie. Bruggen waren er niet. Water dat met strakke bouwkundige hand over wegen wordt geleid versus water als vrij stromende natuurkracht. Het is een van de kernthema’s van Sacred Ecohydrology, de geluidsinstallatie die Khadka samen met antropoloog en kunstenaar Merel Maan Galama maakte voor het Gaudeamus Festival in Utrecht. Van donderdag 10 tot en met zondag 13 september zal hun werk te horen zijn in het Universiteitsmuseum, als onderdeel van de bredere geluidskunstexpositie Resisting Waters. Water. Het is een urgent thema in tijden van recorddroogtes en ongekend lage rivierstanden. Ook buiten Europa: daags voor ons video-interview werd Nepal getroffen door de catastrofale stortvloed die hele dorpen van de aardbodem vaagde. Naar alle waarschijnlijkheid speelde klimaatverandering ook hier een rol. Door smeltende gletsjers neemt het risico op ijslawines en massale overstromingen hand over hand toe, zo luidde een analyse in NRC. Water heeft in Nepal twee gezichten, aldus Khadka: „Enerzijds is water heilig. De Koshi-rivier waar ik opgroeide, speelt een belangrijke rol in de oorsprongsmythen van inheemse bevolkingsgroepen. De hindoes vereren haar als een belichaming van de god Shiva. Anderzijds zijn mij van jongs af aan verhalen over dreigende vloedgolven en overstromingen ingeprent. Die verhalen zijn gisteren werkelijkheid geworden.” Kikkers op een vierkwartsmaat De onvoorspelbare aard van water hoor je terug in Sacred Ecohydrology, waarin Khadka en Galama veldopnames uit onder meer de Nepalese Himalaya verwerkten. Neem die opname van een vriendelijk kabbelende bergstroom: na een tijdje zou je zweren dat je in de verschillende dompel-, sijpel- en plonsnuances zoiets als een melodie ontwaart. Een ander fragment laat een bulderend geraas horen. Je kunt de nevel boven de woest kolkende watermassa bijna voelen. Voor hun installatie versneden Khadka en Galama het audiomateriaal uit Nepal met voice-overs en opnamen die zij in Nederland maakten. Afgelopen juni trok het tweetal op uitnodiging van Gaudeamus acht dagen langs de Vecht. Onderweg van Utrecht naar Breukelen plaatsten zij hun microfoons bij bruggen, sluizen en dijken. Een voorproefje is te horen bij online platform Radio WORM. Wat meteen opvalt: de alomtegenwoordigheid van menselijk geluid in het Nederlandse waterlandschap: verkeer, langs puffende bootjes, rinkelende fietssloten. In een veenmoeras bij Maarssen kwaken kikkers op een vierkwartsdreun die uit een nabijgelegen horeca-gelegenheid schalt. Galama: ‘Het Nederlands elftal speelde die avond.’ Rivierkreeft Tijdens hun residentie spraken Khadka en Galama met een visser die in het stroomgebied van de Vecht jacht maakt op de rode Amerikaanse rivierkreeft. Zo’n veertig jaar geleden zette het dier voor het eerst voet op Nederlandse bodem, inmiddels loopt het aantal in de miljoenen. Niet zonder gevolgen: de kreeften knippen waterplanten stuk, woelen de bodem om en graven gaten in oevers. Khadka en Galama kozen voor een ander perspectief: met behulp van onderwatermicrofoons dompelen ze de luisteraar onder in de wondere onderwaterwereld van de kreeft. De reputatie van de rivierkreeft is er al met al niet beter op geworden. Hij staat te boek als een invasieve exoot die de oorspronkelijke Nederlandse waterflora en -fauna koloniseert. In Sacred Ecohydrology bevragen de makers dat discours, want wat betekenen noties als ‘invasief’ en ‘oorspronkelijk’ in een landschap dat door de mens werd aangelegd, ingepolderd en ingedeeld? ‘Kusttijden’ Sacred Ecohydrology is slechts één van de zeven geluidskunstwerken die komende week te horen zullen zijn tijdens Gaudeamus. Zo presenteert kunstenaar Caro de Valk een nieuw werk in de Bibliotheek. Intertidal Zone(s) heet de installatie, waarin hen ‘de tijd van de kust’ onderzoekt. Wellicht is ‘tijden’ (meervoud) beter op z’n plaats. „Tijd is een gelaagd gegeven aan de kust”, zegt De Valk, videobellend vanaf hun vakantieadres in IJsland. „Er is de cyclische tijd van de getijden, de voortdurende afwisseling van eb en vloed. Maar op de grens van land en water wordt ook een enorme geschiedenis voelbaar. Ik ben de zee steeds meer gaan zien als een vloeibaar geheugen. Het verleden spoelt letterlijk aan op het strand, in de vorm van schelpen en fossielen.” In Intertidal Zone(s) laat De Valk iets van die dubbelgerichte tijdservaring resoneren in de materialen die hen in hun klankinstallatie gebruikt. Zo is er de onbeweeglijkheid van een sculptuur uit metaal en glas. Voor de organische vormen putte De Valk inspiratie uit de flora en fauna van de Noordzeekust. Daartegenover staat de vluchtigheid van het klankmateriaal. Een voorproefje laat onder meer een deinend klankschap van hallucinante orgelgeluiden horen, voortdurend in beweging, rijzend en dalend als de getijden. Op wandeltochten langs de kust ter hoogte van Haarlem maakte De Valk veldopnamen van golfslag, knerpend strandzand en de roep van watervogels. Zeewier, kelp en koperdraad En dan is er dat meterslange, handgeweven doek van textiel dat qua textuur en kleurstelling (veel oker-, paars- en bruintinten) onwillekeurig doet denken aan kelp en zeewier. Tussen de mazen vervlocht De Valk dunne strips koperdraad. Het magnetisch veld van het metaal reageert op de nabijheid van de bezoeker. „Iets met de elektrische geleidbaarheid van het water in het menselijk lichaam”, zegt De Valk in een poging het proces zo bondig mogelijk uit te leggen. Want dankzij een vernuftige toepassing van live elektronica vond De Valk een manier om de klanken van hun installatie te laten fluctueren op basis van de bewegingen van de bezoeker in de expositieruimte.