Гюль Баба: духовный покровитель Будапешта и духовный отец «Галатасарая»

Kanuni cenazesine katıldı: Budin'in koruyucusu, Galatasaray'ın manevi babası Gül Baba Kanuni Sultan Süleyman’ın ordusuna katılan Bektaşi dervişi Gül Baba, 1 Eylül 1541’de Budin’de şehit oldu. Mezarı Osmanlı’nın Orta Avrupa’daki manevi sınırına, kendisi Macar operetlerinin bilge kahramanına dönüştü. Türbesi yüzyıllar sonra Macaristan’da İslam’ın tanınmasına vesile oldu. Kanuni Sultan Süleyman’ın ordusuyla Budin’e ulaştığında bir Bektaşi babasıydı. Ölümünün ardından şehrin manevi koruyucusu sayıldı. Yüzyıllar sonra Macar sahnesinde genç âşıkları kurtaran bilge bir operet kahramanına dönüştü. Türbesi Cizvitlere şapel, Müslümanlara ziyaretgâh, devletlere diplomasi mekanı oldu. 1 Eylül, adı Budapeşte’de yaklaşık beş asırdır yaşayan Gül Baba’nın ölümünün 485’inci yılı. KÜLAHINDA GÜL, ELİNDE KILIÇ Gül Baba, 15. yüzyılın sonları ile 16. yüzyılın başlarında yaşayan Bektaşi dervişi, mutasavvıf şair ve gazi-dervişti. Kültür ve Turizm Bakanlığının aktardığı Veli Baba Dergâhı şeceresine göre asıl adı Cafer’di. Babası Yalınkılıçoğlu Veliyyüddin Gazi, Isparta’nın Uluborlu ilçesine bağlı İlegüp köyündendi. Evliya Çelebi ise onun Merzifon’dan geldiğini yazdı. ‘Gül Baba’ ve ‘Gül Dede’ adlarını külahında taşıdığı gülden aldığı kabul ediliyor. Gül, tasavvuf dünyasında ilahi sevginin, peygamber muhabbetinin ve manevi olgunluğun simgesiydi. Kılıç ise Gül Baba’nın başka bir yönünü temsil ediyordu. Osmanlı’nın gazi-dervişleri sınır boylarında tekkeler kuruyor, yolcuları ağırlıyor, yoksullara yemek dağıtıyor, askerlere manevi destek veriyor ve gerektiğinde savaşa katılıyordu. Fetihle tekke, kılıçla sofra aynı coğrafyada ilerliyordu. Yeniçeriler ile Bektaşilik arasındaki bağ, bu dervişlere ordu içinde ayrı bir yer kazandırmıştı. Gül Baba’nın Kanuni’nin davetiyle Budin seferine katılması da taşıdığı manevi nüfuzun göstergesiydi. KANUNİ CENAZESİNE KATILDI Osmanlı ordusu 29 Ağustos 1541’de Budin’i hâkimiyeti altına aldı. Bakanlığın aktardığı şecereye göre Gül Baba, 1 Eylül’de şehit oldu. Cenaze namazı ertesi gün, camiye çevrilen Meryem Ana Kilisesi’nde Şeyhülislam Ebussuud Efendi tarafından kıldırıldı. Kanuni Sultan Süleyman da cenazeye katıldı. Gül Baba, bugünkü Budapeşte’nin Buda yakasında, Tuna’ya bakan bir tepeye defnedildi. Budin Beylerbeyi Yahyapaşazade Mehmed Paşa, mezarının üzerine sekizgen bir türbe yaptırdı. Budin’in alınmasının hemen ardından burada toprağa verilmesi, Gül Baba’ya şehrin manevi koruyucusu kimliğini kazandırdı. Osmanlı askerleri sefere çıkmadan önce türbesinde dua ediyor, Budin’e gelen Müslüman seyyahlar onu ziyaret ediyordu. Gül Baba artık yalnızca bir dervişin adı değildi. Osmanlı’nın Orta Avrupa’daki varlığını manevi bir dille anlatan simgeydi. 60 DERVİŞLİ TEKKE Türbenin yanında kurulan Gül Baba Tekkesi, Osmanlı Macaristanı’nın en büyük Bektaşi merkezlerinden biri haline geldi. Semavi Eyice’nin aktardığı, aslı Viyana’da bulunan 1566 tarihli tamir kaydı, tekkenin 60 dervişi barındırabilecek büyüklükte olduğunu gösteriyor. Budin’in Osmanlı hakimiyetinden çıktığı yıllarda şehri gezen İtalyan Giovanni Paolo Zenarolla da burada 60 derviş yaşadığını yazdı. Zenarolla’nın anlatımına göre kapısını çalan herkes saygı ve ikramla karşılanıyordu. Tekkenin Tuna üzerinde değirmenleri, evleri, tarlaları ve hamam gelirleri vardı. Dervişlerin yaşadığı yapı aynı zamanda aşevi, konukevi ve sosyal yardım merkeziydi. Çevresinde oluşan kabristan ise Budin’in en büyük Müslüman mezarlığına dönüştü. Gül Baba’nın hatırası etrafında yaşayan büyük bir Osmanlı kurumu doğdu. OSMANLI GİTTİ, GÜL BABA KALDI Budin 1686’da Habsburgların eline geçti. Gül Baba Tekkesi yıkıldı, çevresindeki Müslüman mezarlığı ortadan kaldırıldı. Sekizgen türbe ise Cizvitler tarafından Aziz Joseph Şapeli’ne çevrildi. Bu dönüşüm aslında yapıyı korudu. Bölgedeki pek çok Osmanlı eseri ortadan kalkarken Gül Baba’nın türbesi yeni işlevi sayesinde ayakta kaldı. Cizvitlerin bölgedeki faaliyetleri sona erince yapı şapel özelliğini kaybetti. Budapeşte’ye gelen Müslümanlar ise Gül Baba’yı ziyaret etmeyi sürdürdü. Sultan Abdülaziz’in 1867’deki Avrupa seyahati türbeyi yeniden gündeme taşıdı. Padişahın ziyaret ihtimali üzerine yapı düzenlendi, çevresine çadır kuruldu. Abdülaziz tepeye çıkamayınca türbenin tabanından alınan toprak gümüş bir kap içinde Tuna’daki gemisine götürüldü. Türbe 1885’te Osmanlı yönetiminin girişimiyle Macar mimar Lajos Grill’e onartıldı. Bu tarihten itibaren Gül Baba, Türk-Macar yakınlaşmasının da simgelerinden biri haline geldi. GALATASARAY’IN MANEVİ BABASI Gül Baba’nın adı Galatasaray geleneğinde ayrı bir öneme sahip. Evliya Çelebi’ye dayandırılan rivayete göre II. Bayezid, Galata sırtlarında avlanırken bakımlı bir gül bahçesinin içindeki kulübede yaşayan Gül Baba’yla karşılaştı. Padişah kendisini ödüllendirmek isteyince Gül Baba, bulunduğu yere devlet adamları yetiştirecek bir mektep ve darüşşifa kurulmasını istedi. Gül Baba’nın isteği üzerine Galata Sarayı Enderun Mektebi’nin temelleri atıldı. Zaman içinde kapanma ve yeniden yapılanma dönemlerinden geçen kurum, 1868’de Mekteb-i Sultani adıyla modern bir eğitim kurumuna dönüştürüldü ve bugünkü Galatasaray Lisesi’ne uzanan geleneği oluşturdu. Galatasaray Spor Kulübü ise 1905’te bu okulun öğrencileri tarafından kuruldu. Bu nedenle Gül Baba, Galatasaray kültürünün manevi babası ve kurumsal geleneğinin başlangıcındaki isim olarak kabul edildi. Galatasaray Lisesi, bu manevi bağı 1955’te yayıncılık faaliyetlerinin başlangıcına da taşıdı. 'Galatasaray Yayınları' adıyla çıkarılan ilk kitaba 'Gül Baba' adı verildi. Yenilik Basımevi’nde basılan 143 sayfalık kitapta Galatasaray Lisesi öğrencilerinin 36 şiiri ile 14 hikâyesi yer aldı. Önsözünü dönemin okul müdürü Rıfat Necdet Evrimer’in yazdığı eserin sarı-kırmızı renklerin kullanıldığı kapak kompozisyonunu, ilerleyen yıllarda Türk sinemasının önemli sanat yönetmenlerinden biri olacak Galatasaray Lisesi öğrencisi Duygu Sağıroğlu hazırladı. Araştırmacı-yazar Erdoğan Aslıyüce, 'Macaristan’da Gül Baba' adlı kitabında bu ilişkinin kültürel ve tasavvufi boyutlarına dikkati çekiyor. Aslıyüce, Gül Baba’nın Isparta kökeni, gül sembolü ve Galatasaray’ın sarı-kırmızı renkleri arasında manevi bir bağ kuruyor. Onun yorumuna göre sarı dostluğu ve minneti; kırmızı vatan sevgisini, gaza ruhunu ve zaferi temsil ediyordu. İki rengin birleşmesinden doğan turuncu ise Bektaşi sembolizminde kor halindeki ateşi, dervişin hakikate ulaşma yolculuğunu simgeliyor. Sarı-kırmızı güller hakkındaki bu rivayet, kulübün resmi tarihinde de kendisine yer buldu. Galatasaray’ın kurucularından Bekir Sıtkı'ya göre renkler Gül Baba’nın II. Bayezid’e sunduğu sarı ve kırmızı güllerden esinlenerek seçilmişti. Yazar Aslıyüce, Galatasaray’ın kuruluş ülküsü olarak aktarılan “Türk olmayan takımları yenmek” hedefiyle gazi-derviş geleneği arasında da sembolik bir ilişki kuruyor. Gül Baba’nın Osmanlı ordularıyla seferlere katılan bir gazi-derviş olması, bu yorumda Galatasaray’ın mücadele, rekabet ve toplumsal dayanışma kültürünün manevi kaynaklarından biri olarak değerlendiriliyor. Aslıyüce’nin kitabında Gül Baba ile Cumhuriyet dönemine de bağ kuruluyor: Mustafa Kemal Atatürk’ün talimatıyla 1930’lu yıllarda Isparta’dan hazırlanan bir sanduka örtüsü Budapeşte’deki türbeye gönderildi. Yıllar sonra Galatasaray’ın eski başkanlarından Adnan Polat, örtünün temizlenmesi ve bakımının yapılması için İstanbul’a getirilmesini sağladı. Onarılan örtü yeniden Budapeşte’ye götürüldü ve Gül Baba’nın sandukasına serildi. MACARLARIN GÜL BABA’SI Gül Baba’nın Macaristan’daki ikinci hayatı sahnede başladı. Macar besteci Jeno Huszka’nın aynı adlı opereti, 6 Aralık 1905’te Budapeşte’deki Kiraly Szinhaz’da seyirciyle buluştu. Ferenc Martos’un yazdığı eser tarihsel bir biyografiden çok, Gül Baba çevresinde oluşan efsanelere dayanıyordu. Operette Gül Baba’nın Leila adında hayali bir kızı vardı. Macar öğrenci Gabor, aşık olduğu Leila’ya vermek için kutsal bahçeden bir gül koparıyor ve ölüm cezasına çarptırılıyordu. Gül Baba ise gençleri kurtarmak için otoriteye karşı duran merhametli bir bilge olarak anlatılıyordu. Kanuni’nin ordusuyla Budin’e gelen gazi-derviş, Macar sahnesinde din ve milliyet sınırlarını aşan aşkın koruyucusu olmuştu. Operet 1940’ta Gül Baba, 1956’da Gabor Diak adıyla sinemaya uyarlandı. İkinci yapım yaklaşık 6,8 milyon seyirciye ulaştı. İSLAM’IN TANINMASINA UZANAN YOL Avusturya-Macaristan’ın Bosna-Hersek’i 1908’de ilhak etmesiyle yüz binlerce Müslüman imparatorluğun sınırlarına katıldı. Macar yönetimi, Bosnalı Müslümanlarla bağını güçlendirmek için Gül Baba Türbesi’ni cami ve ziyaretgah olarak yeniden düzenlemeyi planladı. İstanbul’dan imam, Bosna’dan müezzin getirilecek; türbenin çevresinde en az 30 Türk ve Boşnak öğrencinin okuyacağı yatılı okul kurulacaktı. Öğrencilerin ileride Macar, Türk ve Boşnak toplumları arasındaki kültürel ve ekonomik ilişkileri taşıması hedefleniyordu. Şeyhülislam Cemaleddin Efendi’nin önerdiği Abdüllatif Efendi, Nisan 1909’da Budapeşte’ye gitti. Türbenin çevresindeki binaların satın alınamaması ve gerekli bütçenin sağlanamaması üzerine büyük proje tamamlanamadı. Yine de kurulan bağlar karşılıksız kalmadı. Abdüllatif Efendi Macaristan’da yaşadı, Budapeşte Üniversitesinde Türkçe dersleri verdi ve Türk öğrencilerin ülkeye gelmesi için çalıştı. 1913 tarihli Budapesti Hirlap, o eğitim yılında 104 Türk öğrencinin Macaristan’da meslek eğitimi gördüğünü, 12 öğrencinin de Debrecen’de ekonomi okuduğunu yazdı. Türbenin onarımı da sürdü. Mimar Kemaleddin Bey’in görevlendirildiği çalışmalar için İstanbul’dan şamdan, rahle, sehpa ve buhurdan gönderildi; Hereke Fabrikası’nda özel bir halı dokundu. 1915’teki düzenlemenin ardından türbe, Peşte Müslümanlarının bayram namazlarını kıldığı merkez oldu. Macaristan Parlamentosu bir yıl sonra, 1916 tarihli XVII sayılı yasayla İslam’ı yasal olarak tanınan dinler arasına aldı. Macar tarihçi Pal Fodor, Gül Baba Türbesi çevresinde Müslüman cemaati kurma girişiminin en önemli sonucunu bu düzenleme olarak gösteriyor. Gül Baba’nın ölümünden 375 yıl sonra türbesi, Avrupa’nın ortasında İslam’ın hukuken tanınmasına uzanan yolun duraklarından biri olmuştu. ADI ASIRLARDIR YAŞIYOR Gül Baba Türbesi, Türkiye ile Macaristan’ın ortak çalışmasıyla 2016-2018 yılları arasında yeniden restore edildi. Yapı 9 Ekim 2018’de Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve Macaristan Başbakanı Viktor Orban tarafından açıldı. Aynı tepe beş asır boyunca farklı çağların anlamlarını taşıdı. Gül Baba’nın külahındaki gül ile elindeki kılıcın bıraktığı iz, Tuna kıyısında asırlarca yaşamaya devam etti. Saliha Deren Odatv.com