Василий Гроссман преобразил военную пропаганду в глубокую хронику человеческих трагедий

Vasily Grossman ishte romancier në formë të dobët fizike, i cili shkruante për një makineri propagande gjatë konfliktit më vdekjeprurës në histori. Disi, ai e riformësoi atë që mund të ishte raportim nga lufta. Nga: Madeleine Wulfahrt / The New Yorker Vasily Grossman ishte një nga vëzhguesit më depërtues dhe më mendjekthjellët të Bashkimit Sovjetik gjatë Luftës së Dytë Botërore, por pikërisht shikimi i tij, në mënyrë ironike, pothuajse e pengoi të shkonte në vijën e frontit. Në kohën e pushtimit të Bashkimit Sovjetik nga Hitleri, Grossmani – i lindur si Iosif Solomonovich Grossman në vitin 1905, në Berdiçiv, një qytet me shumicë hebraike në Veri të Ukrainës së sotme – ishte i përjashtuar nga shërbimi ushtarak për shkak se ishte në mbipeshë, vuante nga astma dhe kishte miopi. I përcaktuar për të shkuar në front si korrespondent lufte, ai iu drejtua gjeneralmajorit David Ortenberg, redaktorit të gazetës ushtarake Ylli i kuq [Krasnaya Zvezda]. Ortenbergu, admirues i romanit të hershëm të Grossmanit, Stepan Kolçugini, i caktoi gradën e intendantit dhe e vuri nën kujdesin e një koloneli në pension, i cili e stërviti dhe e vuri në formë. Ylli i kuq ishte një botim i pazakontë. Si ushtarakët, ashtu edhe publiku i gjerë e lexonin me etje, të dëshpëruar për të kuptuar luftën që po copëtonte utopinë e tyre të re. Kjo i dha Grossmanit një afërsi të pazakontë me lexuesit e tij, shumë prej të cilëve ishin njëkohësisht edhe subjektet e shkrimeve të tij. Reportazhet e tij, të mbledhura së fundmi në librin Nga vija e frontit [From the Front Line] – në përkthimin e Robert dhe Elizabeth Chandlerit – lexohen më shpesh si studime personazhesh sesa si raporte mbi strategjinë ushtarake. Por, Ylli i kuq ishte gjithashtu një organ propagande, gjë që nënkuptonte se korrespondentët e tij – përfshirë figurat e mëdha letrare si Andrei Platonov dhe Ilya Ehrenburg – i nënshtroheshin censurës së rreptë dhe nuk mund të denonconin angazhimin sovjetik të luftës. “Bota përkulet para heroizmit të Ushtrisë së Kuqe”, shkroi Grossmani në një reportazh, duke lënë pa përmendur përdhunimet dhe brutalitetin që kishte parë ushtarët të kryenin. I mbërthyer mes ndershmërisë instinktive dhe kujdesit politik, Grossmani përsosi një stil që mbështetej më pak te retorika dhe më shumë te fuqia e dëshmisë. Nga vija e frontit përfshin pjesën më të madhe të luftës, duke ndjekur Grossmanin nga Stalingradi në Treblinkë dhe, më pas, në Berlin. Çdo ndalesë e thellon portretizimin e tij josentimental të Frontit Lindor. “Shpirti i një ushtari të Ushtrisë së Kuqe”, një reportazh nga Beteja e Stalingradit, e gjen frymën e ushtarit sovjetik te një qitës me pushkë kundërtank, i quajtur Gromov – ose, më saktë, te “mungesa e mirësisë në sytë e tij ngjyrë kafe në të gjelbër”. Për Grossmanin, motivet e Gromovit nuk burojnë, siç mund të pritej, nga ndjenja e shoqërisë me bashkëluftëtarët apo nga detyra ndaj Bashkimit Sovjetik. “Atë që e kishte çuar në njësinë kundërtanke nuk ishte rastësia, por një ligj i brendshëm”, shkruan Grossmani. Se cili është ai ligj, nuk na thuhet kurrë. Por, ne e shohim Grossmanin duke e kërkuar atë vazhdimisht në vështrimin e Gromovit: “Sfida e hapur në sytë e tij, mungesa e mëshirës ndaj dobësive njerëzore, vërejtjet e tij thumbuese për papërsosmëritë e jetës – të gjitha e bënin të qartë se ai ishte një njeri jashtëzakonisht i fortë, kokëfortë dhe pa kompromis”. Grossmani sheh madje një lloj ngjashmërie mes Gromovit dhe armës së tij: “Cilësitë e saj ishin ato të shpirtit të tij të trazuar dhe” – edhe një herë – “të syve të tij të ashpër, ngjyrë kafe në të gjelbër”. Në përshkrimin e Grossmanit, Gromovi vështirë se është modeli i ushtarit ideal. Ai është një njeri egoist i cili gjallërohet vetëm përballë mundësisë së dhunës – dhe vetëm asaj dhune që bie drejtpërdrejt në fushën e tij të veprimit: pa tanke, nuk ka interes. “Predhat e mortajave gjermane çanin ajrin me një fërshëllimë gjarpëruese përpara se të shpërthenin jo shumë larg prapa tyre; më pas copëzat e predhave dhe plisat e dheut binin mbi tokë si daulle”, shkruan Grossmani. “Me pak fjalë, kjo ishte ajo që njerëzit e quajnë ‘ferr’. Dhe, në mes të këtij ferri, Gromovi ishte shtrirë në fund të hendekut të tij, kishte zgjatur këmbët dhe kishte filluar të dremiste”. Momentet e tilla shfaqin një qasje të guximshme personale ndaj gazetarisë së luftës, ku një përshkrim i sinqertë dhe i nuancuar i jetës së përditshme na tregon më shumë për luftën sesa çdo bilanc humbjesh apo fitimesh në fushën e betejës. Natyrisht, sytë e Grossmanit ishin shumë më të ndjeshëm se ata të Gromovit. Në gjashtëdhjetë e një vjetët që nga vdekja e tij – dhe që nga ribotimi i Stalingradit dhe Jetës dhe fatit, dy romanet e tij monumentale mbi Luftën e Dytë Botërore – vepra e Grossmanit ka fituar një rëndësi pothuajse mitike. Fotografitë e tij në vijën e frontit janë bërë sinonim i një lloji të caktuar intelektuali disident sovjetik: me pallton e gjerë ushtarake si parzmore, një shtëllungë tymi që ngrihet mbi shapkën e tij prej gëzofi dhe shikimin e zbrazët pas syzeve me skelet metalik. Ai dukej sikur kishte qenë gjithmonë i bekuar – ndoshta edhe i rënduar – me një perceptim përtej moshës së tij. Kur ishte adoleshent, pamja e tij serioze dhe disi e urtë i kishte sjellë nofkën Plakushi në shkollë. Fillimisht u arsimua si kimist dhe punoi si inxhinier kimik në Donbas. Gedda Surits, një gjeofizikane e cila u martua me mikun e tij të fëmijërisë, vuri re se Grossmani “dukej sikur i fshihte sytë e tij të mëdhenj pas syzeve të trasha”. Surits pyeste veten nëse ai vështrim i veçantë buronte nga “qëndrimi i tij i vëmendshëm ndaj njerëzve”, i cili “e bënte njëherazi vëzhgues të mprehtë, të interesuar dhe, megjithatë, disi të jashtëm, sikur po na shikonte nga njëfarë distance”. Pjesa më e madhe e shkrimeve të Grossmanit dëshmon këtë cilësi të të qenit brenda dhe jashtë, gjë që kuptohej nga fakti se ai ishte, si hebre nga Ukraina, pjesëtar i një pakice të dyfishtë në Bashkimin Sovjetik. I lindur në një familje laike rusishtfolëse, Grossmani nuk mori asnjë arsimim formal hebraik dhe nuk fliste as jidish – as hebraisht. (Ai fliste gjuhën e ukrainasve në të cilën ndonjëherë i drejtohej të atit me fjalën bat’ko.) Megjithatë, në moshë madhore zhvilloi një sistem besimi të përqendruar rreth asaj që rrëfimtari në Jeta dhe fati e quan “mirësi e pakuptimtë”. Kjo i ngjan mësimit hebraik të njohur si tikkun olam – parimit të shërimit ose përmirësimit të botës. Rrëfimtari i Grossmanit e përshkruan atë si “mirësia personale e një individi ndaj një tjetri; një mirësjellje e vogël, e pamenduar; një mirësi pa dëshmitarë”. Mirësia e prozës së Grossmanit është, në një nivel, një kundërpërgjigje ndaj censurës së ashpër të makinerisë propagandistike të Stalinit. Megjithatë, shprehjen e saj më të fuqishme nuk e gjen te toni, por te vëmendja, tek ajo cilësi e cila “kur arrin shkallën më të lartë”, Simone Weil e quante “e njëjta gjë me lutjen”. Duke shmangur kritikat e drejtpërdrejta, reportazhet e Grossmanit ndërtojnë një epope lufte përmes miniaturave, duke zgjedhur subjektet me syrin e drejtuar nga misteri, pasiguria dhe karakteri i kompromentuar i burrave të cilët ai u inkurajua t’i paraqiste si heronj pa komplikime. “Kur lexon kujtimet e luftëtarëve francezë, britanikë apo amerikanë, të gjithë thonë se në luftë bëhen njerëz të tjerë”, shkruan Grossmani në një reportazh. “Kjo nuk është ajo që kam parë këtu”. Ushtarët e Grossmanit mund të mos jenë shembuj të përsosur trimërie, por ata portretizohen gjithmonë me një respekt të palëkundur dhe plot dhembshuri. Raportimi mbi Holokaustin e vuri në provë vëmendjen e Grossmanit ndaj karakterit, duke zëvendësuar zonën gri të moralit sovjetik me autorë krimesh dhe viktima të pamohueshme. Pjesa qendrore e Nga vija e frontit është “Ferri i Treblinkës”, një reportazh prej dyzet e pesë faqesh, i vitit 1944, që thuhet se u shpërnda gjatë gjyqeve të Nurembergut. Grossmani mbërriti në Treblinkë – e cila përbëhej nga kampe të veçanta pune dhe shfarosjeje – jo shumë kohë pasi gjermanët kishin vrarë pothuajse të gjithë të burgosurit e mbetur dhe ishin tërhequr. Në reportazhin e tij, ai përshkruan drejtuesit e kampit të punës: “I dimë emrat e anëtarëve të SS-it në kamp; i dimë karakteret dhe veçoritë e tyre. E dimë se drejtuesi i kampit ishte një gjermano-holandez i quajtur van Eupen, një vrasës i pangopur dhe pervers seksual me pasion për atllarë dhe kalërimin e shpejtë. Dimë për një të ri trupmadh të quajtur Stumpfe, i cili shpërthente në të qeshura të pakontrollueshme sa herë që vriste një të burgosur ose kur një i burgosur ekzekutohej në praninë e tij”. Megjithëse Grossmani nuk ndalet te këta burra në të njëjtën mënyrë siç ndalet te bashkatdhetarët e tij, ai gjithsesi duket i bindur se struktura e jetës së tyre të brendshme – madje edhe natyra e hobive të tyre – na tregon diçka thelbësore për tmerret që kryen. Grossmani është më novator në aspektin stilistik kur shkruan për fatin e hebrenjve të Ukrainës, ku, për të, vetëm fjalët nuk mjaftojnë. Në “Ukraina pa hebrenj “, Grossmani – nëna e të cilit u vra në një masakër naziste në Berdiçiv – shkruan: “Kujtoni Shabatet në Ukrainë”. Ai vazhdon, duke e përsëritur veten në mënyrë ritmike, si një drejtues kori që udhëheq lutjen në sinagogë: “Kujtoni pleqtë që ecnin me shalle lutjeje nën plepa në mbrëmjet e qeta të pranverës … kujtoni fëmijët hebrenj që vraponin nëpër rrugët me pluhur, flokët e tyre kaçurrela dhe sytë e tyre të errët që shkëlqenin pranë flokëve të çelët dhe syve të çelët të fëmijëve ukrainas të së njëjtës moshë”. Lutja e tij ngrihet dhe arrin kulmin: “Kujtoni se si të gjithë këta fëmijë përziheshin si lule të shpërndara bujarisht mbi tokën përkëdhelëse të Ukrainës”. Edhe këtu, në mungesën fantazmë të njerëzve, është kujtimi i tyre, dhe jo dhuna që i vrau ajo që e shqetëson më shumë Grossmanin. Pasi përfundoi Lufta e Dytë Botërore, për Grossmanin u bë gjithnjë e më e vështirë t’i përmbahej linjës së Partisë Sovjetike. Romanet e tij, të cilat e paraqisnin atë që kishte vëzhguar në front, ishin më kritikë ndaj Stalinit dhe përpjekjes sovjetike të luftës. Por, ai nuk ishte plotësisht i imunizuar ndaj hipokrizive të qenësishme në paraqitjet ruse të konfliktit. Ai e lavdëron bashkëpunimin e ukrainasve dhe gjeorgjianëve të cilët luftonin së bashku për një kauzë të përbashkët sovjetike, megjithëse në atë kohë të gjithë ndodheshin nën pushtimin de facto rus. (Rusia ende pushton një të pestën e territorit të të dy vendeve.) Për përparimin sovjetik në Poloni, Grossmani thekson “shkallën e besimit dhe miqësisë që populli polak ndien ndaj Ushtrisë së Kuqe”. Polakët, shumë prej të cilëve edhe sot i shohin sovjetikët si kriminelë në të njëjtin nivel me pushtuesit nazistë, ashiqare nuk ushqenin ndjenja të tilla. Megjithatë, në vitin 2026, është e pamundur të lexosh reportazhet e Grossmanit pa ndier hijen e pushtimit në shkallë të plotë të Ukrainës nga Vladimir Putini. Nga vija e frontit harton një topografi që edhe një herë është në gërmadha: kaq shumë nga qytetet ukrainase – prej të cilave raportoi Grossmani – janë bombarduar viteve të fundit, deri në atë pikë sa nuk njihen më. Në “Ukraina pa hebrenj”, Grossmani paralajmëron: “Ne nuk mund të jetojmë më kështu, sepse jo vetëm Evropa, por gjithë njerëzimi tani qëndron në buzë të humnerës”. Reportazhet e tij e bëjnë të qartë se kjo detyrë është po aq urgjente sot sa ishte atëherë – se krimet e së ardhmes mund të shmangen vetëm përmes qartësisë që ofron dëshmia. Ishte një detyrë të cilën Grossmani e përmbushi gjatë pushtimit nazist dhe në vitet më të errëta të shtypjes staliniste, shumë kohë pasi mjegulla e luftës ishte shpërndarë. /Telegrafi/