Министр иностранных дел Турции определил новую доктрину: управление внешней политикой по принципу ручного пилотирования в условиях многополярного мира

Uzun yıllardır köşe yazılarımda, uluslararası sistemin tek kutuplu Batı merkezli bir düzenden çok kutuplu Doğu merkezli bir düzene doğru evrildiğini yazıyorum. 15 Ağustos 2023 ve 6 Aralık 2024 tarihli yazılarımda bu geçişin etkilerinin iyiden iyiye hissedildiğini, sekiz milyarlık dünya nüfusu içinde sekiz yüz milyonluk Batı’nın sistemi tek başına taşıyamayacağını belirtmiştim. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın 8 Ağustos 2026 Cumartesi akşamı Anadolu Ajansı Editör Masası’nda anlattıkları, bahse konu tespitin artık devletin dış politika doktrini hâline geldiğini göstermektedir. TC Dışişleri Bakanı Fidan, Türkiye’nin Kafkaslar, Orta Doğu, Karadeniz, Akdeniz ve Balkanlar üzerinden geniş Avrupa coğrafyasına uzanan bir yönelimi bulunduğunu ifade ediyor. Bu, her yerde bulunma arayışından farklıdır. Asıl hedef, birbirinden ayrı güvenlik ve ekonomi havzalarında ayrı politikalar geliştirmek, fakat bunları tek bir dış politika aklı içinde uyumlaştırabilmektir. Bakanın deyimiyle her stratejik havza için ayrı bir perspektif geliştirmek ve gerilim alanları doğsa da bunları uyumlaştırmak gerekmektedir. Bu zorunluluğun en açık görüldüğü yer Karadeniz’dir. Rusya-Ukrayna savaşı askerî hedeflerin ötesine taşarak ticari gemileri ve lojistik hatlarını da içine almıştır. Bakan Fidan’ın tarifi nettir: “İlk önce askeri limanları, askeri gemileri vuruyorlardı; şimdi ticari bütün gemileri vuruyorlar ayrım yapmadan.” Türk sahipli, Türk bayraklı veya Türk personel taşıyan gemilerin de bundan nasibini alması, savaşın Türkiye’ye doğrudan temas ettiğini ortaya koymaktadır. Ankara’nın burada seçtiği yöntem dikkate değerdir. Türkiye, NATO üyesi olmasına rağmen Rusya ile iletişim kanallarını açık tutmakta, Ukrayna ile ilişkisini sürdürmekte ve seyrüsefer güvenliği için iki tarafa da moratoryum çağrısı yapmaktadır. Bakanın ifadesiyle bu konudaki talep Rus muhataplara da iletilmiştir. Ortada, ittifak üyeliği ile diplomatik hareket alanının birbirini dışlamadığını gösteren bir uygulama vardır; arabuluculuk kapasitesi de bu ara alanda oluşmaktadır. Aynı yöntem Ortadoğu’da da görülmektedir. Türkiye bir yandan yeni bölgesel savunma düzenekleri geliştirirken diğer yandan İran, Suudi Arabistan, Pakistan, ABD ve Avrupa aktörleriyle ayrı kanallardan temas kurabilmektedir. Hürmüz Boğazı’ndaki gerilim, Kızıldeniz ve Babülmendep güvenliği ile Gazze’deki savaş birbirinden bağımsız dosyalar değildir. Enerji, ticaret, güvenlik ve diplomasi giderek aynı resmin parçaları hâline gelmiştir. Bakanın “bölgesel sahiplenme” vurgusu da yalnız Ortadoğu’ya ilişkin değildir. Türkiye’nin farklı bölgelerdeki yaklaşımının ortak paydası, sorunların dış güçlerin müdahalesiyle çözülemeyeceği kabulüdür. Bakanın cümlesi bu kabulü açıkça ortaya koymaktadır: “Biz hegemon bir anlayışla gitmediğimiz için bunu bölge ülkeleriyle beraber yapmamız lazım.” Kafkasya’da Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki kalıcı barış sürecinin desteklenmesi ve bunun ileride güvenlik ve ekonomik mimariyle tamamlanabileceğinin ifade edilmesi, aynı düşüncenin başka bir coğrafyadaki yansımasıdır. Avrupa da kendi güvenlik mimarisini yeniden tartışmaktadır. Bakan Fidan’ın Avrupa ile Ortadoğu güvenlik mimarilerinin Türkiye üzerinden orta ve uzun vadede uyumlaştırılabileceğini söylemesi, Ankara’nın kendisini yalnız Avrupa’nın güneydoğu sınırındaki bir NATO ülkesi olarak görmediğini ortaya koymaktadır. Türkiye coğrafi konumunu, farklı güvenlik alanları arasında bağ kurabilen bir imkân olarak değerlendirmek istemektedir. TC Dışişleri Bakanı Fidan’ın şu tespiti yeni yaklaşımın zihnî boyutunu iyi özetliyor: “Yakın bölgenizde olan ateş sizi o kadar içine alıyor ki tarihin aktığı başka yerleri ister istemez pas geçiyorsunuz.” Kriz yönetirken fırsatları da izleyebilmek, dış politikanın refleks üretmekten çıkıp planlamaya dönüşmesi demektir. Ankara’nın hedefi, bir dosyaya yoğunlaşırken başka coğrafyalardaki açılımları dondurmamaktır. Bu bakımdan manuel pilot benzetmesi de anlamlıdır. Bakanın ifadesiyle kuzeyiniz ateş, güneyiniz ateş, doğunuz ateş, batınız ateştir ve işi kaptanın ustalığıyla götürmek durumundasınızdır. Soğuk Savaş’ın blok düzeninde tehdit algısı belirgindi. Bugün dostluklar ve rekabet alanları aynı anda değişebilmektedir. Böyle bir ortamda dış politika, önceden belirlenmiş kalıpların otomatik tekrarıyla değil, dosya bazında analizle ve kurumsal hafızayla yürütülebilir. Bu anlayışın yalnız güvenlik ayağı yoktur. Türkiye’nin ASEAN Diyalog Ortağı olarak kabul edilmesi, Asya-Pasifik’e yönelik ilginin de kurumsallaştığını göstermektedir. Bakanın aktardığına göre yaklaşık yedi yüz milyonluk nüfusuyla siyaseten nötr, ekonomiye ve pazara odaklanmış olan ASEAN yeni diyalog ortağı kabulüne moratoryum ilan etmişti; Türkiye ısrarlı ve sistemli çalışmayla bu kapıyı açtırmıştır. Burada asıl mesele diplomatik kapasitedir. Karadeniz’de savaşın yayılmasını önlemeye, Ortadoğu’da güvenlik düzenekleri kurmaya, Kafkasya’da barışı desteklemeye ve Asya’da ekonomik ortaklık geliştirmeye aynı anda çalışan bir ülkenin güçlü kurumsal koordinasyona ihtiyacı vardır. Bakanın ifadesiyle farklı krizleri ve imkânları aynı anda görüp yönetecek zihne ve kurumsal yapıya sahip olmak gerekmektedir. Çok yönlü dış politika, temas sayısının artması değil, farklı dosyaların birbirini bozmadan yönetilebilmesidir. Stratejik özerklik kavramı da bu çerçevede somutlaşmaktadır. Stratejik özerklik, ittifaklardan uzaklaşmak veya tek başına hareket etmek değildir. Buna karşın ittifak ilişkisini sürdürürken kendi bölgesel önceliklerini belirleyebilmek, farklı aktörlerle konuşabilmek ve gerektiğinde yeni iş birliği mekanizmaları kurabilmektir. Türkiye’nin izlediği çizgi giderek bu anlayışa yaklaşmaktadır. Çok kutuplu dünyada başarılı olacak devletler, tek bir eksene yaslananlar değil, farklı güç merkezleri arasında kendi menfaatini koruyacak hareket alanı oluşturabilenlerdir. Türkiye’nin coğrafi konumu bu bakımdan hem avantaj hem sorumluluktur. Karadeniz’deki savaşın, Ortadoğu’daki gerilimin ve Avrupa’daki güvenlik tartışmasının kesiştiği noktada bulunmak, aynı anda birçok riskle karşılaşmak demektir. Buna karşın aynı coğrafya, doğru yönetildiğinde diplomatik kaldıraç da üretir. Türkiye’nin önündeki asıl sınav, çok sayıda dosyada görünür olmak değil, bu görünürlüğü kalıcı etkiye dönüştürebilmektir. Yeni dönemde dış politika otomatik pilotla yürütülemez. Değişen ittifaklar, yeni ekonomik merkezler ve eş zamanlı krizler sürekli güncellenen bir akıl gerektirmektedir. Netice itibarı ile bu tablonun bizim açımızdan karşılığı nedir? 4 Ekim 2025 tarihli yazımda, Lefkoşa Bağlantısallık ve Kalkınma Forumu’nda sunduğum bildiride, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin enerji hatları ve ticaret güzergâhları üzerindeki konumu itibarıyla Türk Devletleri Teşkilatı açısından ikamesi zor bir lojistik üs potansiyeli taşıdığını ifade etmiştim. KKTC’nin Teşkilata gözlemci üye kabul edilmesi bu potansiyelin ilk resmî tescilidir. Otomatik pilotun bittiği, her havzanın ayrı ayrı hesaplandığı bir dış politika döneminde, Doğu Akdeniz’in en güneyindeki bağımsız Türk devletinin bu denklemde ağırlığının artacağı öngörülmektedir… Gökhan Güler Diğer Yazıları Köşe Yazarı