Эксперт объяснила, как новый национальный индекс культуры поможет оценить состояние сферы в Вьетнаме

Thanh Niên có cuộc trao đổi với TS Nguyễn Thị Thanh Hoa (ảnh), Phó trưởng ban Ban Nghiên cứu văn hóa, Viện Văn hóa, nghệ thuật, thể thao và du lịch VN, thành viên nhóm soạn thảo bộ chỉ số, về vấn đề này. Dự thảo Bộ chỉ số văn hóa quốc gia (V-culture Index) vừa trình Thủ tướng Chính phủ được xây dựng dựa trên phương pháp luận và khung thống kê văn hóa của UNESCO. Liệu những tiêu chuẩn của UNESCO có quá cao so với đời sống văn hóa ở VN không, thưa bà? TS Nguyễn Thị Thanh Hoa: Khung thống kê văn hóa của UNESCO chia văn hóa, vốn rất rộng và trừu tượng, thành 7 lĩnh vực chính để chúng ta đo lường được, như: di sản, nghệ thuật biểu diễn, thủ công nghiệp, xuất bản, báo chí... Xét về khía cạnh quản lý nhà nước, cấu trúc của Bộ VH-TT-DL cũng chia thành Cục Di sản văn hóa, Cục Nghệ thuật biểu diễn và các lĩnh vực chuyên ngành khác. Trong hệ thống chỉ tiêu thống kê của VN cũng sử dụng các phân loại tương tự: thống kê về di sản văn hóa, thống kê về nghệ thuật biểu diễn... Như vậy, chúng ta và UNESCO có khung và cách tiếp cận tương đương nhau. Tuy nhiên, khung thống kê của UNESCO chi tiết hơn rất nhiều. Các lĩnh vực văn hóa cũng được chi tiết hóa dựa trên hệ thống phân loại chuẩn quốc tế, bao gồm: hệ thống phân loại các ngành kinh tế (ISIC), hệ thống phân loại tiêu chuẩn nghề nghiệp, hệ thống mã hóa và mô tả hàng hóa hài hòa (HS), danh mục dịch vụ xuất, nhập khẩu, hệ thống danh mục giáo dục - đào tạo... Đối với việc áp dụng phương pháp luận và khung thống kê của UNESCO tại VN, điều quan trọng nhất là mang lại cơ hội cho chúng ta học hỏi cách tiếp cận khoa học, rà soát toàn bộ hệ thống và tìm ra những khoảng trống cần lấp đầy, những thiếu hụt cần bổ sung. UNESCO đánh giá rất cao Nghị quyết 80 và cho rằng hàm ý "văn hóa là trụ cột thứ tư của phát triển bền vững" của Nghị quyết rất rõ. Nghị quyết cũng phù hợp với các định hướng toàn cầu trong báo cáo của UNESCO. Tuy nhiên, bộ chỉ số quốc gia chắc chắn cũng phải gắn với tình hình VN phải không, thưa bà? Bộ chỉ số V-culture Index gắn trực tiếp với định hướng của Nghị quyết 80 và chúng ta phải gắn với mục tiêu cụ thể của VN nữa. Ví dụ đến năm 2030, chúng ta cần phải đo đóng góp của công nghiệp văn hóa trong GDP. Chúng ta cũng điều chỉnh các trụ cột chính của văn hóa, để gắn trực tiếp với bối cảnh của VN. Hiện nay, khung chỉ số V-culture Index trình Thủ tướng Chính phủ sẽ có 5 trụ cột chính: (1) Chính sách và quản trị văn hóa; (2) Cơ sở hạ tầng và tài nguyên văn hóa; (3) Tiếp cận, thực hành và tham gia văn hóa; (4) Công nghiệp văn hóa và sức mạnh mềm quốc gia; (5) Giá trị, bản sắc và phát triển con người. Như thế, bộ chỉ số sẽ gắn với các định hướng cũng như mục tiêu mà VN đề ra. Còn cách tiếp cận sẽ tương đồng với bộ chỉ số của UNESCO, tức là chia văn hóa thành các lĩnh vực cụ thể và gắn với các hệ thống phân loại. Khi đo lường sẽ có những khó khăn. Chẳng hạn, khi muốn đo chi tiêu cho văn hóa đọc trong gia đình, làm sao phân biệt được chi cho đọc sách với chi cho sách giáo khoa? Điều này có thể sẽ gây sai lệch khi đánh giá thực trạng văn hóa đọc. Bộ chỉ số cũng như hệ thống chỉ tiêu thống kê của VN đều phải tuân thủ luật Thống kê và hệ thống chỉ tiêu thống kê quốc gia. Việc triển khai Bộ chỉ số V-Culture Index cũng tuân thủ nguyên tắc cơ bản là ưu tiên tối đa dữ liệu sẵn có, không tổ chức điều tra mới để hạn chế phát sinh chi phí. Vì vậy, chúng ta phải thừa nhận nhiều chỉ số có thể gặp khó khăn trong việc tổng hợp và tính toán, chưa thể đạt được sự toàn diện ngay lập tức như kỳ vọng. Hệ thống chỉ tiêu thống kê quốc gia hiện nay, qua cuộc khảo sát mức sống dân cư, phần về văn hóa có rất ít chỉ tiêu và khá chung chung. Vì vậy, một trong những phương án đang được đề xuất là bổ sung một số chỉ tiêu về văn hóa vào khảo sát mức sống dân cư VN. Bộ VH-TT-DL cũng đề xuất nếu có điều kiện thì nên có một cuộc điều tra riêng về văn hóa. Như vậy, có lẽ bộ chỉ số này sẽ mở đường cho những cuộc vận động chính sách văn hóa tới đây? Một trong những mục tiêu của chỉ số là nêu lên vấn đề trước đã. Khi thu thập dữ liệu, chúng ta thấy còn thiếu thì phải bổ sung. Hay trong bộ chỉ số có những chỉ số về giáo dục tiếng của đồng bào dân tộc thiểu số, đặt ra việc bảo tồn ngôn ngữ của đồng bào vì ngôn ngữ là một trong những phương tiện quan trọng để truyền tải các giá trị di sản văn hóa phi vật thể đang có nguy cơ mai một nhiều nhất. Khi xây dựng Bộ chỉ số, có thể có những thêm bớt mà nhóm thấy tâm đắc, hoặc còn nuối tiếc… Xin bà chia sẻ về một vài trường hợp như vậy. Khi góp ý dự thảo, Bộ Ngoại giao đề xuất thêm những chỉ số về hội nhập văn hóa quốc tế, và đây là ý kiến rất xác đáng, có ý nghĩa. Do vậy, cơ quan chủ trì soạn thảo đã bổ sung 2 nhóm chỉ số về "Quảng bá và lan tỏa văn hóa VN ra thế giới" và "Sức hấp dẫn của văn hóa VN" với các chỉ số cụ thể như: Số chương trình, sự kiện quảng bá văn hóa VN ở nước ngoài; Số đầu sách của VN được dịch và xuất bản ở nước ngoài; Số phim điện ảnh VN được trình chiếu thương mại ở nước ngoài; Số chương trình lưu trú nghệ thuật quốc tế được tổ chức tại VN; Số lưu học sinh nước ngoài theo học các chương trình đào tạo về ngôn ngữ và văn hóa VN tại các cơ sở giáo dục đại học VN… Tuy nhiên, một hạn chế đáng lưu ý của dự thảo Bộ chỉ số hiện nay là sự thiếu vắng các chỉ số mang tính định tính nhằm bổ sung, diễn giải và cung cấp chiều sâu thông tin cho các kết quả đo lường định lượng. Việc đề xuất các chỉ số định tính gặp khó, trước hết do những quan ngại về tính khả thi trong tổ chức thu thập dữ liệu, xử lý và chuẩn hóa thông tin, cũng như khả năng bảo đảm tính thống nhất và so sánh giữa các đơn vị, địa phương. Bên cạnh đó, qua quá trình lấy ý kiến cho thấy vẫn tồn tại cách tiếp cận tương đối phổ biến rằng "chỉ số" trước hết phải là những đại lượng có thể lượng hóa, đo đếm và biểu thị bằng con số. Các chỉ số định tính chưa được tích hợp đầy đủ vào dự thảo Bộ chỉ số ở giai đoạn hiện nay sẽ phần nào làm hạn chế khả năng phản ánh những khía cạnh phức tạp của phát triển văn hóa mà các số liệu định lượng đơn thuần khó có thể bao quát đầy đủ.