Традиция приготовления «бánh ít» в дельте Меконга: история, рецепты и символика формы

Gói bánh ít là truyền thống lâu đời Mỗi dịp đám giỗ, bà con miền Tây thường tổ chức tiệc để tưởng nhớ người thân đã khuất và họp mặt các thành viên trong gia đình. Trước đám 1 ngày, những người trong gia đình dù bận rộn hay ở xa cũng tề tựu về, trước là ôn lại kỷ niệm, kể những câu chuyện trải qua trong năm và cùng nhau gói bánh ít đãi khách. Có mặt tại nhà bà Nguyễn Ngọc Sương (55 tuổi, ngụ xã Tân Long Hội, tỉnh Vĩnh Long) đúng thời điểm mọi người chuẩn bị gói bánh ít, PV Thanh Niên được bà cho biết đây là truyền thống từ xưa đến giờ. Dịp đám giỗ là mấy chị em trong gia đình gom lại gói bánh, hàng xóm thân thiết cũng qua phụ. "Cứ trước ngày giỗ 1 ngày là mấy chị em gom lại, không khí trong nhà rộn rã. Hàng xóm biết cũng qua phụ. Người chặt lá chuối, người mang dừa khô, người chuẩn bị nhân bánh... ", bà Sương kể. Theo bà Sương, thông thường, bà con gói bánh ít với 2 loại nhân cơ bản là nhân ngọt và nhân mặn. Nhân ngọt chia thành 2 loại, nhân đậu và nhân dừa, gồm các nguyên liệu: đậu xanh, dừa nạo, đậu phộng, lá dứa, sầu riêng... Nhân mặn có thêm thịt, nấm, tôm... Vỏ thường là bột gạo, bột ấu, bột năng được pha trộn theo tỷ lệ để tạo độ dai và trong. Các nguyên liệu này được sơ chế, làm chín. Nhân ngọt có dừa khô bào nhuyễn, đậu phộng, đậu xanh bỏ vỏ. Nhân mặn thì các nguyên liệu được sắt nhuyễn, xào chín. Sau đó, mỗi loại nhân được vo tròn như quả chanh trước khi gói vào lá chuối tươi và tạo hình tháp chóp nhọn. Vì sao bánh ít có "râu"? Bánh gói xong đem hấp cách thủy để giữ độ ngon, ngọt của nhân. Tuy nhiên, để phân biệt các loại nhân bên trong, bà con thường gắn "râu" cho bánh. "Râu" là mảnh lá chuối nhỏ dài khoảng 10 cm, rộng 0,5 cm gắn ở phần chóp bánh. Tại nhà bà Sương, bánh ít nhân mặn sẽ có "râu". "Gắn râu để dễ phân biệt, vì có người thích nhân mặn, người thích nhân ngọt. Khách đến mình phải chú ý đãi đúng ý. Ngoài ra, chủ nhà còn chuẩn bị bánh làm quà cho khách mang về", bà Sương nói. Nói về hình dạng bánh ít, vì sao không phải hình vuông, hình tròn hay hình chữ nhật mà là hình chóp, bà Sương cho biết đây là kiểu gói truyền thống. Bà không rõ tại sao phải gói hình chóp, nhưng nói đến bánh ít thì phải gói hình này. Các loại nhân bánh ít, bột và riêng nhân mặn được xào chín trước khi gói ẢNH: NAM LONG "Bánh gói thành 2 lớp. Lớp bên trong giữ bột và nhân, lớp bên ngoài tạo hình chóp. Vì không có khuôn nên muốn gói ra hình chóp và đế dưới vuông cho đẹp thì không dễ chút nào đâu, phải khéo tay mới làm được", bà Thêu cho biết. Theo câu chuyện dân gian, bánh ít bắt đầu xuất hiện vào thời vua Hùng đời thứ 6. Lúc này, nàng công chúa út của vua Hùng bằng sự khéo léo của mình đã sáng tạo ra loại bánh mới mang hương vị bánh chưng - bánh giầy mà Lang Liêu đã tạo ra trước đó. Nàng công chúa út lấy chiếc bánh giầy bọc lấy nhân của chiếc bánh chưng, tạo nên một thứ bánh mới rất hấp dẫn. Bánh có hình tam giác, dần dần được lan truyền trong dân gian và lấy tên của nàng út đặt tên cho bánh là "chiếc bánh Nàng Út Ít". Theo thời gian, cái tên đó được giản lược thành "bánh ít" và có hình dạng tháp nhọn như ngày nay.