Бывшие воспитанницы краковского приюта сестер-милосердия обвинили учреждение в нарушении прав и отсутствии медицинской помощи

O d początku sierpnia śledzę sprawę ucieczki pięciu wychowanek działającego w Krakowie Młodzieżowego Ośrodka Wychowawczego im. Świętej Siostry Faustyny. Czytam obraźliwe komentarze na temat uciekinierek i rośnie we mnie złość. Nikt, kto nie był w prowadzonym przez zakonnice ośrodku dla dziewcząt, nie ma pojęcia, co się tam dzieje – mówi Magda, nauczycielka angielskiego z centralnej Polski. – Ja spędziłam u sióstr dwa lata. Do ośrodka w Krakowie trafiła kilkanaście lat temu. Zakład prowadzony przez zakonnice ze Zgromadzenia Sióstr Bożych Miłosierdzia cieszył się dobrą renomą. Siostry miały w duchu chrześcijańskich wartości przygotowywać zdemoralizowane nastolatki do pełnienia ról żony i matki. Organem prowadzącym trzy takie ośrodki – w Krakowie, Wrocławiu i Kaliszu – było zgromadzenie sióstr z siedzibą w Warszawie. Nadzór pedagogiczny sprawowali nad nimi lokalni kuratorzy oświaty. Utrzymywały się głównie ze wsparcia wiernych. – Dziewczyny tzw. trudne trafiały tam na wniosek sędziego rodzinnego – opowiada Magda. – System zajmował się dziećmi, choć winni byli rodzice. Magda była bita i głodzona przez matkę. Kiedy miała 15 lat – był środek zimy – matka wyrzuciła ją z domu. Kiedy dziecko dobijało się do mieszkania, kobieta wezwała policję. Nakłamała, że córka chce ją zabić. Magda trafiła do izby dziecka. Na początek przeżyła rewizję – rozebrana do naga musiała przykucnąć i zakaszleć. Upchnięta w kilkunastoosobowej sali, bez własnych ubrań, była świadkiem bójek i kradzieży. – Po tym doświadczeniu ośrodek u sióstr wydawał się rajem – mówi Magda. Nie protestowała, kiedy siostry kazały jej wyjąć kolczyk z pępka i nie były zadowolone, że korzysta z tamponów. Zabrały jej maszynkę do golenia i nie pozwoliły zachować stroju kąpielowego. – Trafiłam do kilkuosobowego pokoju z oknami zasłoniętymi kratą – wspomina Magda. – Dołączyłam do jednej z grup wychowawczych, tzw. Wspólnot. W myśl programu opracowanego przez siostry dostałam też – jako nowa tzw. Dusza – swojego Anioła. Czyli dziewczynę, która dłużej niż ja przebywała w ośrodku. Miała mnie wdrożyć w życie u sióstr i towarzyszyć mi nawet w łazience. Wszystko po to, żebym nie uciekła, nie pocięła się albo nie popełniła samobójstwa. – Prawo do pierwszej przepustki dostałam dopiero po pół roku. Musiałam zgiąć kark – mówi Magda. Wcześniej nie chodziła do kościoła, określała się jako ateistka. U sióstr trzy razy dziennie modliła się, odmawiała koronkę, uczestniczyła w różańcu. Niedzielna msza była obowiązkowa. Miała torbiel w kolanie, klęczenie na twardej posadzce sprawiało jej ból. Siostry nie chciały zwolnić jej z mszy. Dostała stołeczek, na którym mogła się oprzeć w kościele. – A tam, nie daj Boże, żebym nie odmawiała modlitw i nie śpiewała pieśni – wspomina. – Zwracały na to uwagę siostry, ale też inne wychowanki. Donosicielstwo było promowane i nagradzane. Na spotkaniach "Z prawdą na ty" publicznie prałyśmy brudy. Ta, która najchętniej donosiła na koleżanki, dostawała dłuższe przepustki. Donosicielstwo kwitło również wśród Aniołów, które informowały siostry o problemach i przewinach Dusz. A dziewczyny z najkrótszym stażem najczęściej usiłowały uciec. Złapane przez współmieszkanki czy wychowawców traciły np. prawo do przepustki. Najczęściej jednak dostawały tzw. karę oddalenia. Czyli były zamykane nawet dwa tygodnie w pokoju z zakratowanym oknem. Nie uczestniczyły w zajęciach, nie rozmawiały z nikim i nie wychodziły na dwór. Siostry przynosiły im posiłki, zostawiały je w przedsionku. – Dostałam karę oddalenia – przyznaje Magda. – Mogłam zabrać ze sobą książkę i tzw. zeszyt terapeutyczny, w którym miałyśmy zapisywać zalecenia terapeutów, np. dotyczące myśli samobójczych czy samookaleczeń. Omawiałyśmy je później na grupie. Czułam, że odziera mnie to z godności i prywatności, ale nie miałam wyjścia. Kolejny raz zgięła kark, kiedy siostry odmówiły jej prawa zakończenia nauki w LO poza ośrodkiem. Protestowała, więc karnie przeniosły ją z liceum do działającej na terenie ośrodka zasadniczej szkoły gastronomicznej. Zależało jej na wykształceniu. Przeprosiła. Została w liceum na terenie ośrodka, ale nie dostała przepustki na święta. Na wypadek gdyby chciała uciec. Joanna, właścicielka salonu fitness z zachodniej Polski, trafiła do sióstr kilka lat po Magdzie. Jej rodzice, alkoholicy, stracili prawa rodzicielskie. Ojciec się zapił, matka wyjechała za granicę. Joanną zajęła się babcia. – Jeszcze w piątej klasie podstawówki miałam świadectwo z paskiem – wspomina. – Potem poznałam swojego pierwszego chłopaka, o dziesięć lat starszego wyrokowca. Mógł wrócić do więzienia, bo zaczęliśmy współżyć, kiedy miałam 14 lat. Uciekałam do niego od babci. Dwa razy zawaliłam siódmą klasę. Dostałam kuratora, potem – jako zdemoralizowana – trafiłam do sióstr. Siostry prowadziły zajęcia, podczas których uczyły, jak zadbać o dom, ale przede wszystkim o siebie. Zachęcały do utrzymywania higieny, ale w ciągu dnia łazienki były zamykane na klucz. Można było skorzystać z WC, prysznic był dostępny wieczorem. Ale dziewczyny mogły się wykąpać tylko pod okiem wychowawczyni czy siostry zakonnej. – Do kościoła chodziłyśmy w sukienkach – mówi Joanna. – Na co dzień nie mogłyśmy nosić bluzeczek na ramiączkach ani obcisłych szortów. Kiedyś jedna z zakonnic zwróciła uwagę, że chodzę, kręcąc biodrami. Wszystko, co mogło się wiązać z seksem, było uznawane za niebezpieczne wyzwalacze. Czyli popychać w stronę – karanych przeniesieniem do innej grupy – związków lesbijskich. Wyzwalaczem mogła też być lektura, więc obowiązywał zakaz czytania sagi "Zmierzch" i harlequinów. W soboty wychowanki zbierały się w świetlicy, gdzie oglądały filmy wybrane przez siostry. I wcześniej ocenzurowane. Jednym z filmów był "Titanic" z Kate Winslet i Leonardem DiCaprio. Siostry skasowały fragment, w którym para schodzi pod pokład, żeby uprawiać seks. Gorzej poszło im z filmem "Pearl Harbor", w którym przeoczyły scenę erotyczną. – To akurat było zabawne – mówi Joanna. – Obsesja sióstr na punkcie seksu nie przekładała się jednak na edukację czy profilaktykę. Przez cztery lata miałam infekcje intymne, ale nie mogłam się doprosić wizyty u ginekologa. Kilka razy miałam pobieraną krew. Nie wiedziałam, że badano mnie pod kątem HIV i kiły! Zorientowałam się, kiedy wypisywano mnie do domu i dostałam zeszyt z kartą badań. Joanna przyznaje, że nie ­miała pojęcia, że w ośrodku powinna mieć – zagwarantowany przez prawo unijne – dostęp do informacji. Tymczasem wychowanki nie mogły np. oglądać TVN, który – według zakonnic – miał pogłębiać ich ­demoralizację. – Zastanawiałam się, czy ktoś patrzy siostrom na ręce – mówi Magda. – Podczas mojego pobytu kilka razy przyjeżdżały przełożone sióstr z Warszawy. Wcześniej sprzątałyśmy budynek i ogród. Przygotowywałyśmy też przedstawienia o tematyce religijnej. Kilka razy do ośrodka przyjechała pani kurator. Nigdy nie rozmawiała jednak z dziewczynami sam na sam, nie pytała, jak czujemy się w ośrodku. Zawsze towarzyszyła jej jedna z sióstr. Joanna, która była w placówce kilka lat po Magdzie, pamięta niezapowiedzianą wizytę z biura Rzecznika Praw Obywatelskich. Przedstawiciele instytucji rozmawiali z dziewczętami poza ośrodkiem. W raporcie działającego w ramach biura RPO Krajowego Mechanizmu Prewencji (KMP) można przeczytać wnioski i rekomendacje z tej wizyty. Autor raportu proponuje zmodyfikowanie ról Anioła i Duszy tak, aby ten pierwszy miał mniej odpowiedzialności, a druga więcej swobody. Niepokoi go wewnętrzny dokument, w którym siostry dopuszczają użycie wobec wychowanek środków przymusu bezpośredniego, m.in. pasa obezwładniającego i kaftana bezpieczeństwa. Rekomenduje usunięcie zapisu. To samo dotyczy kary oddalenia, która łamie kilka unijnych zaleceń, m.in. prawo do kontaktu z ludźmi i codziennych ćwiczeń na świeżym powietrzu. Niepokój budzi też to, że dziewczęta mogą wyjechać na pierwszą przepustkę do domu dopiero po sześciu miesiącach – raport zwraca uwagę, że przebywają w ośrodku wychowawczym, a nie izolacyjnym. Prawem dziewcząt – czego nie dostają w ośrodku – są badania, np. ginekologiczne. Należy im się też wolność sumienia i tajemnica korespondencji. W praktyce: nie mogą być zmuszane do uczestniczenia w uroczystościach religijnych, a siostry nie powinny czytać ich listów. Korespondencja przedstawicieli KMP z siostrami trwała przez kolejne miesiące. Broniły kary oddalenia jako sposobu na eliminację negatywnych zachowań. Przekonywały, że uczestnictwo w praktykach religijnych wynika z charakteru ośrodka, a do koperty z listem z zewnątrz trzeba czasem zajrzeć, żeby wykluczyć obecność narkotyków. Nie zgadzały się, że pierwsza przepustka do domu powinna być przyznana wcześniej niż po pół roku. Broniły nawet instytucji Anioła i Duszy, które ponoć spełniają swoje funkcje ­terapeutyczne. KMP zwrócił się więc do małopolskiego kuratora oświaty z prośbą o pochylenie się nad nieprawidłowościami. Pism było kilka, w ostatnim kurator zobowiązał się do sprawdzenia, czy prawo do wolności sumienia i wyznania jest w ośrodku przestrzegane. Wystąpił też do sióstr z wnioskiem, aby dziewczyny mogły jeździć szybciej i częściej na przepustki. – Po tamtej wizytacji byłam jeszcze rok w ośrodku. Nie przypominam sobie, żeby któraś z nas była, na własne życzenie, zwolniona z chodzenia do kościoła. Siostry dalej przeglądały nasze listy, za karę zamykały w izolatce i wypuszczały na przepustki zgodnie ze swoim widzimisię – mówi Joanna. – Nie było na nie mocnych. – Ostatnia ucieczka pięciu dziewczyn i to, jak zareagowały na nią siostry, powinny być dowodem, że tam nikt nie zawraca sobie głowy przepisami – mówi Magda. – Kurator oświaty o ucieczce nastolatek z ośrodka dowiedziała się kilka dni po fakcie. Z mediów. Siostry powinny zamieścić informację o ucieczce dziewczyn w specjalnym, ogólnopolskim panelu. Nie zrobiły tego. Wychowawcy, którzy opiekowali się w chwili ucieczki grupą dziewczyn, nie wpisali też w dzienniku wychowawczym, jak wyglądał plan tego dnia. Małopolska kurator oświaty nie znalazła czasu na rozmowę z prasą. Na pytania o nieprawidłowości w Młodzieżowym Ośrodku Wychowawczym im. Świętej Siostry Faustyny odpowiada Artur Pasek, wicekurator. – Przez ostatnie lata przeprowadziliśmy w ośrodku kilka kontroli. Nie wykazały nieprawidłowości – mówi. – Nie wpływały też skargi dotyczące działalności placówki. Po kontroli przeprowadzonej w związku z ucieczką wychowanek wydano dyrektorowi zalecenia dotyczące m.in. organizacji pracy z grupami wychowawczymi w okresie ferii letnich i realizowania działań zapobiegających ucieczkom. Siostra Gaudia Skass, rzeczniczka prasowa prowadzącego ośrodek Zgromadzenia Sióstr Matki Bożej Miłosierdzia, zapewnia, że kadra poważnie traktuje zalecenia kuratora. I podejmuje wysiłki, by nie powtórzyły się nieprawidłowości w dokumentacji czy w opóźnionym zgłoszeniu przez panel internetowy. – Miejsce, w którym zdarzyła się ucieczka, zostało dodatkowo zabezpieczone – mówi s. Gaudia Skass. – Kadra ośrodka spotkała się, żeby omówić wszystko, co mogło być niewłaściwe, i co należy zrobić, żeby temu zapobiec. To dla nas naprawdę bolesne. Troszczymy się o dobro dziewcząt. Robimy co w naszej mocy i więcej, by po zakończeniu pobytu w placówce potrafiły samodzielnie i dobrze funkcjonować w społeczeństwie. Niestety, w każdej tego typu placówce wychowanki nie przebywają na własne życzenie. Wiele z nich to dziewczęta, które przed przybyciem do ośrodka już uciekały z domów czy placówek ­wychowawczych. Siostra Skass przyznaje, że uciekinierki, które zostały odnalezione i doprowadzone do ośrodka, zobowiązały się przestrzegać zasad bezpieczeństwa. Na razie nie mogą wychodzić z grupą poza teren ośrodka. Nie wiadomo, czy w nim zostaną. Zadecydują o tym sąd i komisja ds. kierowania nieletnich do MOW. – Do ośrodka wracają po wakacjach inne dziewczęta – mówi siostra Skass. – Negatywnie wypowiadają się o zachowaniu uciekinierek. Wiele z nich – mimo początkowej niezgody – doceniło owoce pobytu w naszym ośrodku. Absolwentki ośrodka przyjeżdżają tu ze swoimi rodzinami, utrzymują kontakt telefoniczny z kadrą. Niejednokrotnie słyszymy, że pobyt w ośrodku był dla nich znaczącym doświadczeniem. Uwolniły się od niszczących schematów zachowań, założyły rodziny. Podkreślają, że bez wsparcia, jakie tu otrzymały, ich życie mogłoby potoczyć się w zupełnie innym, trudniejszym kierunku. – Po wyjściu czułam, że po tym, czego tam doświadczyłam, nic mnie nie złamie – mówi Magda. Nie chciała wracać do matki. Szybko znalazła pracę w firmie sprzątającej. Wynajęła pokój u starszej pani. Angielskiego uczyła się z kaset. Tuż po wejściu Polski do UE wyjechała do Londynu. Zaczepiła się w pubie, pracowała na zmywaku, potem w hotelu. Zaczynała jako pokojówka. Została menedżerką. – W międzyczasie poznałam obecnego partnera, urodziłam córkę – mówi. – Niedawno zjechaliśmy do Polski. Partner założył zakład samochodowy, ja zaocznie skończyłam anglistykę i pracuję w szkole. Nie czuję, żeby lata u sióstr coś mi w życiu ułatwiły. Może jestem bardziej wyczulona na próby mobbingu i nie pozwalam sobą pomiatać. – Partnera poznałam na przepustce – opowiada Joanna. – Wiedział, dlaczego trafiłam do sióstr, nie oceniał. Miałam 19 lat, kiedy zamieszkaliśmy razem. Nie pobraliśmy się, nasze dzieci nie są ochrzczone. Mam kontakt z kilkoma dziewczynami z ośrodka i one również odeszły z Kościoła. Mimo wszystko związałam się z siostrami i czasem do nich dzwonię. To był mój drugi dom. Tak samo patologiczny jak pierwszy. Czy mam udane życie dzięki siostrom? Udało mi się, pomimo że tam trafiłam.