Историк рассказал о шести странных судебных процессах против животных в истории

Als je geen mens bent, betekent dat nog niet dat je ontkomt aan de menselijke wetten. Door de eeuwen heen zijn behoorlijk wat dieren aangeklaagd. Historicus Sven Gins van de Rijksuniversiteit Groningen doet onderzoek naar deze rechtszaken. Hij vertelt over zes processen. Gedaagde 1: moordend biggengezin Bewoners van het Franse dorp Savigny-sur-Étang betrapten in 1457 een zeug en haar koters op heterdaad. Het moedervarken had een vijfjarige jongen gedood en de varkens deden zich tegoed aan zijn lichaam. Dat gilde om een rechtszaak, compleet met getuigen. Het hele gezin werd in hechtenis genomen. Het vonnis De rechtbank achtte het moedervarken schuldig aan moord en veroordeelde haar tot de dood. Daarvoor lieten de dorpelingen een beul van zestig kilometer verderop komen. Netjes volgens de wetten van Bourgondië hing hij het dier ondersteboven aan een galgenboom. In het Franse hertogdom vonden de meeste rechts zaken tegen dieren plaats. Lees ook: Nog 7 bizarre rechtszaken uit het verleden (zoals tegen een lijk) En de biggetjes? Alhoewel ze onder het bloed van het slachtoffer zaten, werden ze niet schuldig bevonden. Toch wilde de eigenaar ze niet terug. Hij moest garanderen dat ze het niet nog een keer zouden doen, en dat durfde hij niet aan. Dus werden de biggetjes toegewezen aan een lokale edelvrouw. Eind goed, al goed? Nou, waarschijnlijk belandden de kleintjes op haar bord. Wat speelde er in deze zaak? Nu maken we een hond die een kind doodbijt meteen af, maar een paar eeuwen geleden kreeg zo’n dier eerst een wereldlijk proces. Daar waren waarschijnlijk meerdere redenen voor, zegt Gins. ‘Met een rechtszaak lieten mensen zien dat ze boven de beesten stonden.’ Een dier meteen doden zou een mens tot hun niveau verlagen. Ook konden ze zo vaststellen of het dier wel echt verantwoordelijk was, of dat er menselijke opzet in het spel was: ‘Soms probeerden mensen met hulp van een dier van ongewilde kinderen af te komen.’ En families met geld maakten met zo’n zaak een punt tegen anderen. ‘De dieren waren meer figuranten, dit waren rechtszaken voor en door mensen.’ Gedaagde 2: op haan lijkende hen Paniek! In Bazel (Zwitserland) legde een kip in 1474 een ei. Dat klinkt niet alarmerend, maar deze kip leek veel op een haan. En haneneieren? Die waren foute boel. Het vonnis Getuigen waren er als de kippen bij. De kakelverse moeder werd beticht van hekserij en veroordeeld tot verbranding. Wat speelde er in deze zaak? Haneneieren gaan in tegen de natuurlijke orde, legt Gins uit. Volgens mythes konden heksen ze gebruiken voor tovenarij. En mogelijk kroop er een basilisk uit, een mythisch reptiel met een letterlijk dodelijke blik: keek je het dier in de ogen, dan was je volgens de overlevering op slag dood. Deze angst voor duivelse perikelen kwam de kerk goed uit. ‘De meeste gevallen kwamen voor in de zestiende eeuw, ten tijde van de Reformatie.’ Vermoedelijk hadden de katholieke en protestantse kerk iets te bewijzen: wat was het ware geloof? ‘En dat deden ze onder andere via heksenvervolgingen en dierenrechtszaken.’ Gedaagde 3: oogstverwoestende slakken Slakken teisterden de Franse stad Autun door de oogst op te eten. Als reactie sleepten de bewoners de slokoppen in 1488 voor de kerkelijke rechter. Het vonnis De rechtbank stelde de menselijke bewoners in het gelijk en verbande de slakken plechtig van de velden. In een brief van de bisschop van Autun stond dat de inwoners daar wel zelf voor aan de slag moesten. In processie liepen ze over de velden, terwijl ze wijwater sprenkelden, kaarsen brandden en zoveel mogelijk heiligen aanriepen. Elke slak die ze zagen, bezweerden ze persoonlijk. De dieren kregen te horen dat ze drie dagen de tijd hadden om te verhuizen naar een plek waar ze niemand tot last waren. Anders kregen ze Gods eeuwige toorn over zich heen. Wat speelde er in deze zaak? Vaak begon zo’n kerkelijke rechtszaak uit wanhoop, als groepen dieren schade veroorzaakten, vertelt Gins. De zaken liepen uiteen van oogstverwoestende insecten tot dolfijnen die een haven blokkeerden. ‘Het was een laatste redmiddel. Via de kerk schakelden mensen de hulp in van een hogere macht.’ Dat was een stuk vreed- en duurzamer dan in één keer insecticide over een veld gooien. ‘Maar ook minder effectief.’ Of deze slakken netjes vertrokken, is niet bekend. De rechtszaak kreeg hoe dan ook geen vervolg. Gedaagde 4: kevers (met een slimme advocaat) Kevers vraten zich vol in wijngaarden in de Franse gemeente St. Julien. Daarom klaagden de inwoners de insecten in 1546 aan. In de eerste zaak wonnen de kevers. Volgens het vonnis waren de dieren door God opgeroepen, omdat de mensen zich hadden misdragen. Nadat de bevolking publiekelijk bad voor vergeving van hun zonden, verdwenen de kevers. Dik veertig jaar later doken ze weer op en de bewoners wisten het zeker: nu hadden ze niet gezondigd. Prompt klaagden ze de kevers weer aan. Het vonnis Kerkelijke rechtszaken werden uiterst serieus aangepakt. De kevers kregen zelfs een advocaat. Die wist het geding telkens uit te stellen, onder meer omdat hij niet goed met zijn cliënten kon overleggen. Toen hadden de bewoners er genoeg van en regelden ze een schikking: de kevers kregen hun eigen stukje land, als ze maar bij de wijngaarden wegbleven. Maar ook die deal stelde de advocaat eindeloos uit. De plek zou onleefbaar zijn voor de kevers. Hoe het uiteindelijke vonnis luidde? Dat is helaas onbekend, want de laatste bladzijde van het rechtsverslag is aangevreten. Door insecten. Wat speelde er in deze zaak? Waarom zou een advocaat zijn best doen voor dierlijke cliënten? Gins: ‘Zo’n procedure was het perfecte moment voor kerkelijke advocaten om hun bijbelkennis te demonstreren.’ Een zaak met theologische argumenten winnen was goed voor hun klandizie. ‘En de advocaten kregen flink betaald. Wie opdraaide voor die kosten? Vaak de bevolking.’ De populairste tactiek was uitstellen in de hoop op afstel. Een Franse advocaat schreef er zelfs een handleiding voor. Gedaagde 5: hitsige ezel bestijgt de verkeerde Een mannetjesezel besprong in 1750 een vrouwelijke soortgenoot in Vanves, Frankrijk. Dat vond de dame die op de ezelin zat niet zo leuk en ze probeerde tussenbeide te komen. In alle commotie gooide de mannetjesezel haar omver. In haar trots gekrenkt, diende de vrouw een klacht in tegen de ezel en zijn eigenaars. Het vonnis De dame eiste een fikse schadevergoeding. Maar de plaatselijke parochie deed een goed woordje voor het dier: ‘Hij heeft niemand gekwetst, en niemand heeft ooit over hem geklaagd, noch heeft men ooit gehoord dat hij misdaden tegen het land heeft begaan.’ De keurige ezel en zijn eigenaars werden vrijgesproken. Wat speelde er in deze zaak? Lang dachten geschiedkundigen dat dit verhaal over een Fransman ging, die ontucht pleegde met een ezelin. Daarbij sprak de rechtbank het vrouwtjesdier vrij. Dat zou echt een uitzondering zijn, vertelt Gins. ‘Meestal werd iedereen die betrokken was bij bestialiteit veroordeeld, ook de dieren. Mensen wilden niets met zo’n moreel taboe te maken hebben. Soms verbrandden ze zelfs de verslagen van zulke rechtszaken.’ Gedaagde 6: beer met honger Herhaaldelijk plunderde een beer met zoete trek in Noord-Macedonië de bijenkorven van een imker in 2008. Met keiharde Servische turbo-volksmuziek en felle lichten probeerde de imker de honingdief weg te houden. Dat ging een paar weken goed, totdat de generator die hij daarvoor gebruikte het begaf. Meteen ging de beer vrolijk verder met honing snoepen. Dus klaagde de imker hem aan voor de schade. Het vonnis De rechtbank van Bitola verklaarde de beer schuldig. Werd het dier in de boeien geslagen? Nee hoor, die was ondertussen gevlogen, met volle buik. Wel kreeg de beer een boete van ongeveer 2000 euro. Daar draaide de staat voor op. Wat speelde er in deze zaak? Dit lijkt wel op een middeleeuwse rechtszaak, zegt Gins. ‘Waarschijnlijk kon de imker geen schadevergoeding krijgen en bood een slimme advocaat deze route als oplossing. Zo laten advocaten zien dat je gaten in de wet kunt benutten.’ Ook interessant: Zo ziet een tijdreis naar de middeleeuwen eruit Natuurlijk verschilt deze procedure ook van middeleeuwse zaken: ‘Nu willen we niet meer bewijzen dat het dier kwade wil had.’ De meeste rechtszaken met dieren lopen tegenwoordig anders. Vaak komen dierenactivisten daarin juist voor ze op om aandacht te vragen voor dierenrechten. Soraya Schachtschabel studeerde biomedische wetenschappen en wetenschapscommunicatie aan Universiteit Leiden. Niet alleen het menselijk lichaam fascineert haar, maar ook de rest van onze aardbol en het heelal. Verder is ze graag creatief met papier, stof en woorden en bakt ze vaak koekjes samen met haar vriend.