Тегеран: Введение концепций «тефахюр» и «тешеттут» для анализа этических проблем цифровой эпохи

Dijital hayattaki bazı hastalıkları, büyük mütefekkir Taha Abdurrahman'ın kavramsallaştırdığı teferrüç, tecessüs ve tekeşşüf kavramları üzerinden ele almıştık. Biz bu hatta iki kavram daha ekleyerek dijital çağın ahlâkî meselelerini okumayı teklif ediyoruz: tefahür ve teşettüt. Bir önceki yazımızda tekeşşüfü ele almış, görünme arzusunun karşısına setr ve iffet ahlâkını koymuştuk. Şimdi aynı görünürlük dünya sının başka bir yüzüne, tefahüre bakıyoruz: insanın kendini doğrudan göstermek yerine sahip oldukları üzerinden görünür olma çabasına. Malımız ve makamımız, başarılarımız ve hayat tarzımız birer değer göstergesine dönüşebiliyor. Evimiz, soframız, çocuklarımızın başarıları... Birkaç saniye içinde başkalarının bakışına açılıyor. Yaşanan, gösterilen ve kıyaslanan bir şeye dönüşüyor. Tekeşşüf “Beni görün.” derken tefahür “Bende olana bakın.” diyor. Bu yazıda tefahürü; onun beslediği kıyas ve çoğaltma arzusunu, karşısında ise tevazu ile kanaati ele alacağız. TEFAHÜR: NİMETİN ÜSTÜNLÜK DİLİNE DÖNÜŞMESİ Tefahür, sahip olunanla övünmek ve nimeti bir üstünlük göstergesine dönüştürmektir. Mal ve servetin ötesine uzanır; makam ve diploma, çevre ve başarı, hatta yapılan hizmet ya da dindarlık görüntüsü tefahürün malzemesine dönüşebilir. Önemli olan, sahip olduğumuz şeyin kalbimizde hangi yere oturduğudur. Nimet şükre götürüyorsa başka bir dil kurar; üstünlük duygusunu besliyorsa başka. Bazen “Bakın ne kadar çok şeyim var.” demeyiz; paylaşımın dili söyler. “Ben sizden üstünüm.” cümlesini kurmayız; tavrımız hissettirir. Tefahür, çoğu zaman kelimeden önce hâlde görünür. Aynı servet kiminde cömertliği büyütür, kiminde kibri. Makam da böyledir; hizmet duygusunu kuvvetlendirebildiği gibi üstünlük hissini de besleyebilir. Başarı da öyle. Mesele nimetin çokluğu kadar, o nimetin bizde neye dönüştüğüdür. GÖSTERİLEN HAYATLA YAŞANAN HAYAT Dijital dünya hayatımızın tamamını göstermemize imkân verse de yine seçiyoruz. En güzel kareyi koyuyoruz; sofranın dağınık tarafı kadraj dışında kalıyor. Yolculuğun yorgunluğu kayboluyor, manzarası kalıyor. Başarı görünüyor; ona giden uzun yol çoğu zaman görünmüyor. Her anlatı bir tercihi yansıtır, tehlike ise seçilen görüntünün zamanla yaşanan hayatın önüne geçmesidir. Bir müddet sonra güzel ânı paylaşmakla yetinmeyip paylaşılacak şeyler üretmeye başlayabiliriz. Eksik taraflarımızı örter, bazı yönlerimizi büyütürüz. Kendimiz hakkında daha düzgün ve daha etkileyici bir hikâye kurarız. Sosyal medyada yüksek perdeden sözler söylemek, hayalimizde olmak istediğimiz şahsiyeti olduğumuzdan daha olgun ve daha tutarlı göstermek de bu eğilimin bir parçasıdır. Ekranda merhametten ve tevazudan söz ederiz; gerçek hayat ise sözümüzü hâlimizle sınar. Bizi yalnız paylaşımlarımızdan tanıyanlar, gündelik hayatta sözümüzle uyuşmayan davranışlarımıza şahit olduklarında hayal kırıklığı yaşayabilirler. Bu eğilim sosyal medyayla sınırlı kalmaz. Özgeçmişte abartılan tecrübe, sahip olunmayan yetkinlik, henüz ulaşılmamış bir seviyenin ulaşılmış gibi anlatılması da aynı hikâyenin başka yüzleridir. İnsan bazen olmak istediği kişiyi anlatırken olduğu kişiyi gözden kaçırır; ekranda kurulan şahsiyetle gerçek hayattaki hâl arasındaki mesafe büyüdükçe kişi kendi anlatısının içine çekilebilir. Psikolojide mitomani yahut patolojik yalan söyleme olarak anılan durumda da kişi gerçeği tekrar tekrar çarpıtan anlatılar kurabilir; zamanla kendi oluşturduğu hikâyeyle kendi gerçekliği arasındaki sınır bulanıklaşabilir. Elbette kendimizi olduğumuzdan farklı göstermek tek başına böyle bir klinik tablo anlamına gelmez. Burada üzerinde durduğumuz husus, insanın kendi kurduğu görüntüye giderek inanması ve hayatını o görüntüyü koruyacak şekilde yaşamaya başlamasıdır. Daha ileri bir noktada çevremizden de bu hikâyeyi kabul etmesini bekleriz. Beklediğimiz ilgiyi görmediğimizde kendi anlatımızı sorgulamak yerine anlaşılmadığımızı, kıymetimizin bilinmediğini düşünebiliriz; asıl tehlike, başkalarının bizi yanlış tanımasından önce bizim de kendimizi kurduğumuz görüntü üzerinden tanımaya başlamamızdır. Hâl dili bazen sözümüzden daha doğru konuşur. Tevazudan söz ederken tavrımız üstünlük anlatır; sadeliği savunurken tercihlerimiz gösterişe yaslanır. İnsan, kendisini anlattığı cümlelerden çok zaman içinde tekrarladığı davranışlarla görünür hâle gelir. Bu yüzden kendimize zaman zaman şunu sormakta fayda var: gösterdiğimiz hayatla yaşadığımız hayat arasında ne kadar mesafe var, başkalarının bizi nasıl gördüğüne mi yatırım yapıyoruz yoksa sözümüzle hâlimiz arasındaki mesafeyi mi kapatıyoruz. ÇOĞALTMA YARIŞI Kur'an-ı Kerim, insanın çoklukla imtihanını çok kısa fakat sarsıcı bir ifadeyle anlatır: “Çokluk yarışı sizi oyaladı.” (Tekâsür, 102/1) Hadîd sûresinde ise bu çokluk yarışı, tefahür ile birlikte zikredilir: “Bilin ki, dünya hayatı ancak bir oyun, bir eğlence, bir süs, aranızda bir tefahür ve mallarda ve evlatta bir çoğaltma yarışıdır...” (Hadîd, 57/20) Demek ki tefahür ile tekâsür birbirini besleyen iki hastalık olarak karşımıza çıkar: insan çoğalttıkça övünmeye, övündükçe daha fazlasını çoğaltmaya yönelebilir. Bugünün insanı için bu yarış bazen daha çok servet ve daha yüksek makam, bazen daha çok maaş, daha çok takipçi, daha çok tiraj, daha çok reyting, daha çok diploma, daha çok dil, daha çok sertifika, daha çok unvan şeklinde karşımıza çıkar. Bunların her biri kendi alanında anlamlı ve kıymetli olabilir. Mesele, sayının zamanla kıymetin ölçüsüne dönüşmesi; insanın da kendisini sahip olduklarının çokluğuyla ölçmeye başlamasıdır. Böyle olunca başarı derinliğini, bilgi hikmetini kaybedebilir; emek de gayesini. Çoğaltma yarışının bitiş çizgisi yoktur. Bir şey elde edilince daha büyüğü görünür; bir hedefe ulaşılınca yenisi belirir. Elimizdeki çoğalırken gözümüzdeki kıymeti azalır. Tekâsür sûresindeki “oyalanma” tam da burada düşündürücüdür. İnsan çoğalttıkça ilerlediğini zannederken bazen niçin çoğalttığını unutur. Tefsirlerde bu oyalanma, çokluğun ve üstünlük yarışının insanı asıl gayesini, yani ahireti ve kulluk bilincini unutturması şeklinde açıklanır; hatta sûre, kabilelerin nüfus ve soy çokluğuyla övünmelerini, bu yarışı mezardakileri saymaya kadar götürmelerini hatırlatır. Bugün aynı yarış başka rakamlarla sürüyor: beğeni ve takipçi sayısı, maaş, tiraj, reyting, unvan... Sahip olduklarımız artarken yetinme duygumuz azalabiliyor. Nicelik kıymetin ölçüsüne dönüştüğünde çokluk, gelişmenin imkânı olmaktan çıkıp üstün görünme yarışına dönüşüyor. İnsan da fânî olanı biriktirmenin peşinde koşarken asıl olanı gözden kaçırabiliyor; asıl biriktirilmesi gerekenin öldükten sonra yanında götürebileceği şeyler olması gerektiğini unutabiliyor. KÂRÛN'UN VİTRİNİ Kur'an-ı Kerim'de Kârûn kıssası, tefahürün başka bir yüzünü göstermişti: insanın sahip olduklarını kendinden bilmeye başlamasını. Kârûn, kendisine verilen büyük serveti lütuf ve emanet olarak görmek yerine şöyle demişti: “Bu servet bana ancak bendeki bir bilgi sayesinde verilmiştir.” (Kasas, 28/78) Bu söz, sahiplik dilinin nefsin merkezine nasıl yerleştiğini göstermişti. Nimetin kaynağı unutulmuş, başarı bütünüyle kendine nispet edilmişti. “Bana verildi.” şuurunun yerini “Ben kazandım.” iddiası almıştı. Kıssanın devamında Kârûn, güç zehirlenmesiyle böbürlenmişti: “Kârûn, ziyneti ve ihtişamı içinde kavminin karşısına çıktı. Dünya hayatını arzulayanlar, ‘Keşke Kârûn’a verilenin benzeri bizim de olsaydı! Gerçekten onun büyük bir nasibi var.’ dediler.” (Kasas, 28/79) Serveti vardı; onu görünür kılmıştı. Böylece sahiplik gösteriye, gösteri de başkalarında kıyasa ve arzuya dönüşmüştü: “Keşke bizde de olsaydı...” Bugün Kârûn'un ihtişamlı alayının sokaktan geçmesi gerekmiyor; cebimizdeki ekrandan geçiyor. Bir ev, bir otomobil, bir düğün, bir seyahat, bir hayat tarzı... Asıl mesele, nimeti kendimizden bilip sahip olduklarımızı kıymetin ölçüsüne dönüştürmemektir. SA'LEBE: ÇOĞALAN MAL, AZALAN ŞÜKÜR Sa'lebe kıssası olarak aktarılan ibretlik olayda, nimetin insanı nasıl imtihan ettiği başka bir yönden görülmüştü. Rivayete göre Sa'lebe, Peygamber Efendimizden kendisine mal verilmesi için dua etmesini istemişti. Efendimiz de onu şu ölçüyle uyarmıştı: “Şükrünü eda ettiğin az mal, şükrüne güç yetiremediğin çok maldan hayırlıdır.” (Camiüssağir, 6153) Sa'lebe ısrar etmişti. Malı çoğalmış, sürüsü büyümüştü. Başlangıçta arzuladığı zenginlik zamanla hayatının merkezine yerleşmişti. Önceleri mescitle bağı kuvvetliyken malının peşine düştükçe camiden uzaklaşmış; nihayet kendisinden zekât istendiğinde bunu ağır bulmuştu. Kıssanın ibret tarafı burada belirginleşmişti: mal çoğalmış, şükür aynı ölçüde büyümemişti. Nimetin artışı tek başına hayrın ölçüsü sayılmaz; asıl ölçü, nimetin bizi nereye götürdüğüdür; servetin cömertliği mi büyüttüğü, yoksa eli mi sıkılaştırdığı, imkân genişledikçe kulluk ve sorumluluğun da genişleyip genişlemediği önemlidir. Sa'lebe örneğinin bıraktığı iz şudur: mal çoğalırken şükrün de çoğalması gerekir. Hakkı verilen az nimet, insanı kendisine esir eden çokluktan daha hayırlıdır. KIYASIN YÖNÜ Başkalarının sahip oldukları, elimizdekilerin kıymetini fark ettirmeden değiştirebilir. Evimiz aynı evdir; daha gösterişli bir ev gördükten sonra küçük gelmeye başlar. Soframız aynı sofradır; başkasının sofrası büyüdükçe bizimki gözümüzde sadeleşir. Hayat aynı kalırken değişen, ölçüdür. Peygamber Efendimiz dünyalık konusundaki kıyasın yönünü şöyle tayin eder: “Hayat şartları sizinkinden daha aşağı olanlara bakınız; sizden daha iyi olanlara bakmayınız. Bu, Allah'ın üzerinizdeki nimetini hor görmemenize daha uygun bir davranıştır.” (Müslim, Zühd, 9) Buradaki terbiye, kıyasın yönünü düzeltmektir. Dünyalıkta sürekli yukarıya bakmak eksiklik hissini büyütür; ahlâkta ve ilimde, kullukta ve hizmette yukarı bakmak gayreti besler. Tirmizî'de nakledilen hadis-i şerif de aynı ölçüyü tamamlar: “Kim din konusunda kendisinden üstün kimselere bakar ve onlar gibi olmaya çalışırsa, dünyalık konusunda da kendisinden aşağı durumda olanlara bakıp Allah'ın kendisine verdiği nimete hamdederse, Allah bu kimseyi şükredici ve sabredici olarak yazar...” (Tirmizî, Kıyamet, 58) Kıyas, gönülde hasede dönüştüğünde insanın iç huzurunu da iyiliklerini de aşındırır. Peygamberimiz bu tehlikeye şöyle dikkat çeker: “Haset etmekten sakının; zira ateşin odunu yediği gibi haset de insanın iyiliklerini yer bitirir.” (Ebû Dâvûd, Edeb, 44) Kıyasın yönü değiştiğinde gönlün sorusu da değişir: “Onda var, bende niçin yok?” sorusunun yerini “Bana verileni görebiliyor muyum?” sorusu alır. Bu ölçü, çocuklarımız söz konusu olduğunda daha da önem kazanır. Tefahür bazen kendi başarılarımızdan çok onların başarıları üzerinden yürür: sınav sonucu, derece, okul, ödül, yetenek... Bunlarla sevinmek tabiîdir; çocuğun emeğini takdir etmek güzeldir. Asıl problem, onun başarısını aile prestijinin malzemesine dönüştürmek ve hele hele başka çocuklarla kıyaslamaktır. Böyle bir kıyas, çocuğu kendi gelişim çizgisi içinde görmek yerine sürekli başkasının derecesiyle ölçer. Başarı da zamanla öğrenmenin ve gelişmenin sevinci olmaktan çıkar; öne geçmenin aracına dönüşür. Çocuk ise farkında olmadan şu mesajı alabilir: “Başkasından öndeysem değerliyim.” Oysa bir çocuğun başarısı önce onun emeğinin, gayretinin ve gelişiminin hikâyesidir. Ebeveynin ve öğretmenin payı vardır; fakat o başarı çocuğun şahsiyetinin yerine geçmez. Çocuğumuzun başarısını kendi hanemize yazmamak bir tevazu meselesiyken onu başka çocuklarla yarıştırmamak da bir adalet meselesidir. KANAAT: ELİNDEKİNİN KIYMETİNİ GÖREBİLMEK Kanaat çoğu zaman yanlış anlaşılır. Hedefi küçültmek ya da gayreti bırakmak anlamına gelmez. Çalışır ve üretir, kazanır ve yeni hedefler koyarız; yarına yürürken bugünün nimetini küçültmeyiz. Kanaat biraz da budur: henüz sahip olmadıklarımız yüzünden sahip olduklarımızı değersizleştirmemek. Peygamberimiz şöyle buyurur: “Zenginlik mal çokluğu değil, gönül tokluğudur.” (Buhârî, Rikâk, 15) Gönül zenginliği, arzunun ölçü kazanmasıdır. Her gördüğümüzü ihtiyaç saymamak, her yeni imkân karşısında kendi hayatımızı eksik görmemek, başkasının nasibini kendi mahrumiyetimiz gibi okumamak... Gözün gördüğü çoğaldıkça gönlün ihtiyacının da çoğalması gerekmez. Kanaat, dijital çağda bir iç hürriyet biçimidir: dışarıdaki bolluk karşısında kendi iç ölçüsünü korumak. Kanaat biraz da taksimata rızadır. Ehl-i irfanın dilinde şöyle söylenir: “Kullukta kemalât, ilâhî taksimata rıza iledir.” Nasiplerimiz aynı olmayabilir, imkânlarımız da öyle. Asıl olan, kendi nasibimizin kıymetini görebilmektir. SAHİP OLMAKTAN ŞAHİT OLMAYA Sahiplik dili bize “Bu benim.” der; şahitlik başka bir yerden konuşur: “Bu bana emanet edildi.” Ev ve makam, servet ve sağlık, kabiliyetlerimiz ve çocuklarımız... Hepsi hayatımızdan geçer; biz de onların içinden. Asıl mesele, sahip olduklarımızı çoğaltmaktan önce bize verilenlere nasıl şahitlik ettiğimizdir. Bir nimete şahit olmak; onu fark edip kıymetini bilmek, şükrünü eda edip hakkını vermektir. Üstünlük vesilesine çevirmeden taşımak... Sahipliği mutlaklaştırdığımızda merkezimize kendimizi koyarız; şahitlik ve emanet şuuru ise verileni, Vereni, beraberindeki sorumluluğu hatırlatır. Tefahürün karşısındaki güçlü terbiyelerden biri budur: elimizdekine “Benim.” diye kapanmak yerine “Bana verildi; ben bununla ne yapıyorum?” diye sorabilmek. Böyle bakınca kıyasın dili de değişir. “Bende niçin yok?” sorusunun yerini “Bana verilenin hakkını nasıl verebilirim?” sorusu alır. Evimize baktığımızda nasıl daha güzel bir yuva kuracağımızı, imkânımıza baktığımızda kimin işini kolaylaştıracağımızı düşünürüz. Makam hizmete, servet paylaşmaya, bilgi faydaya, başarı vefaya yönelir. Sahiplik, üstünlükten sorumluluğa doğru yol alır. Hz. Süleyman'ın nimete bakışı bu şuurun en güzel örneklerinden biri olmuştu. Kendisine verilen büyük imkân karşısında şöyle demişti: “Bu, Rabbimin lutfundandır; nimetine karşı şükür mü yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınıyor. Kim şükrederse kendi iyiliği için şükretmiş olur. Kim de nankörlük ederse şüphesiz Rabbim hiçbir şeye muhtaç değildir, lütuf ve keremi pek boldur.” (Neml, 27/40) Nimete Hz. Süleyman gibi bakabilmek, “Bu benim.” demeden önce “Bu Rabbimin lutfundandır.” diyebilmek; nimetin büyüklüğü kadar yüklediği şükür ve sorumluluğu da görebilmektir. Kur'an-ı Kerim'in: “Eğer şükrederseniz elbette size nimetimi artırırım.” (İbrâhîm, 14/7) müjdesi, aynı ölçüyü hatırlatır. Şükür, nimetin miktarından önce onu görebilme kabiliyetimizi artırır. Bazen nimet çoktur, eksilen, onu gören bakıştır. Nimet nefsimizi büyüttüğünde tefahüre, sorumluluğumuzu büyüttüğünde şahitliğe dönüşür. TEVAZU: NİMETİ KÜÇÜLTMEDEN NEFSİ SINIRDA TUTMAK Tefahürün karşısındaki büyük terbiyelerden biri tevazudur. Tevazu, sahip olduğumuzu inkâr etmeden nefsin o nimet üzerinden büyümesine sınır koyar. Başarıyı küçültmez; kabiliyeti de saklamaz. Bir başarı elde ettiğimizde arkasındaki emeği hatırlamak önemlidir: anne babamız, hocalarımız, bize yol açan dostlarımız, bizim için dua edenler... Bir başarıyı yalnız kendimize yazdığımızda hikâyenin büyük kısmını silmiş oluruz. Tevazu biraz da hafızadır; kimden ne aldığımızı, hangi kapıların bizim için açıldığını hatırlamaktır. Tefahür “Ben yaptım.” der; tevazu daha sakin konuşur: “Ben emek verdim; bana emek verenler de vardı.” Bu hatırlayış, nimetin hakkını nasıl vereceğimizi de belirler: Bilgimiz kime fayda sağlıyor? Makamımız kimin işini kolaylaştırıyor? Servetimiz kimin yükünü hafifletiyor? Başarımız kime ümit oluyor? Nimet büyüdükçe sorumluluk da büyür. Servet cömertliği, bilgi paylaşmayı, makam hizmeti, imkân mesuliyeti çağırır. Başarı da vefayı. Peygamber Efendimizin şu sözü, tevazunun insanı küçültmediğini; aksine gerçek kıymetini artırdığını hatırlatır: “...Allah için tevazu gösteren kişiyi Allah ancak yüceltir.” (Müslim, Birr, 69) Tevazu, kendi kıymetimizi eksiltmeden başkalarının payını görebilmek ve bize verileni hakkını vererek taşıyabilmektir. Nimet büyürken nefsin büyümemesi... Asıl yücelme de burada başlar. NİMETİN DİLİ NE SÖYLÜYOR? Tefahür mal ve makamla sınırlı kalmaz; bilgi ve hizmetle, fedakârlık ve dindarlık görüntüsüyle de beslenebilir. Asıl mesele, sahip olduğumuz şeyi içimizde hangi yere koyduğumuzdur. Nimetin dili, bizi üstünlük duygusuna mı yoksa sorumluluğa mı taşıdığını ele verir. Peygamberimizin şu hadis-i şerifi ölçüyü kalbe taşır: “Allah sizin suretlerinize ve mallarınıza bakmaz; kalplerinize ve amellerinize bakar.” (Müslim, Birr, 34) Asıl soru da burada belirir: kalbimiz ne hâldedir ve elimizdeki nimet bizi hangi amele götürüyor? Sahip olduğumuz şey üstünlük fısıldıyorsa tefahürün, sorumluluğu hatırlatıyorsa tevazunun, elimizdekini küçümsemeden taşıyabiliyorsak kanaatin izi vardır. Tefahür dışarıya dönük sorular sorar: bende olanı fark ettiler mi, ne kadar kıymetli göründüm, sahip olduklarım bana nasıl bir yer kazandırıyor? Tevazu ve kanaat ise bu yönü içeriye ve yukarıya çevirir: bu nimetin hakkını verebildim mi, bana verilende kimlerin emeği var, elimdekini başkasının nasibiyle kıyaslamadan taşıyabiliyor muyum? Kanaatin sesi daha kısıktır. Başkasının nasibi bizimkini eksiltmez, bizim nasibimiz de başkasınınkini küçültmez. Böylece tefahürden tevazuya doğru bir yön değişikliği başlar: gösterişten şükre, kıyastan kanaate, üstünlük arzusundan sorumluluğa... “Bende var.” sözünden “Bana verildi.” şuuruna doğru bir geçiştir bu. Belki sonunda kendimize sormamız gereken soru şudur: sahip olduklarım beni daha büyük mü gösteriyor, yoksa bana daha büyük bir sorumluluk mu yüklüyor? Tefahür nimeti nefsin büyümesine hizmet ettirirken kanaat elimizdekinin kıymetini görmeyi öğretir, tevazu ise nimetin arkasındaki lütfu ve emeği hatırlatır. Sahip olduklarımızın asıl kıymeti, bizi daha şükreden, daha vefalı, daha cömert, daha faydalı ve daha erdemli bir insan kıvamına taşıdığında ortaya çıkar.