Теолог Карл Блей издал масштабную биографию выдающегося нидерландского ученого Гендрику Берхофа

Boeiende biografie van theoloog Hendrikus Berkhof De auteur van dit vuistdikke boek over het leven en denken van dr. Hendrikus Berkhof (1914-1995) heeft op zijn hoge leeftijd een grote prestatie geleverd. Dr. Karel Blei (1932) was dan ook uitstekend voorgesorteerd om dit werk te volbrengen. Hij is een erkend expert inzake de kerkelijke en theologische ontwikkelingen in Nederland en Europa, waarbij hij meer dan vijftig jaar nauw betrokken is. Daarbij had hij veel contacten met Berkhof, zodat hij bij het schrijven van deze biografie kon putten uit herinneringen uit de eerste hand. Berkhof nam in de Nederlandse Hervormde Kerk van de vorige eeuw een vooraanstaande en beleidsbepalende positie in en behoort in één adem genoemd te worden met O. Noordmans, K.H. Miskotte en A.A. van Ruler. Vele jonge theologen heeft hij gestempeld door zijn onderwijs, met name als rector van het hervormde theologisch seminarium in Driebergen en vervolgens aan de theologische faculteit in Leiden, waar hij als kerkelijk hoogleraar dogmatiek en Bijbelse theologie doceerde. Als kritische leerling van Karl Barth en als geëngageerd deelnemer in de wereldwijde oecumenische beweging ontwikkelde Berkhof steeds meer een eigen theologisch profiel. Dit is het scherpst zichtbaar in zijn hoofdwerk ”Christelijk geloof” (1973). Oorlogstijd De ondertitel van dit boek is niet origineel, maar wel treffend. Berkhof is in zijn leven een theologische weg gegaan en heeft zeker niet pas op de plaats gemaakt. Het is de verdienste van zijn biograaf dat deze ontwikkelingsgang helder getekend wordt. Hierbij plaats ik de kanttekening dat Blei de duidelijke breuklijnen tussen de jongere en de oudere Berkhof te weinig accentueert. Als beginnend dorpsdominee in Lemele (1938-1944) is hij een mild confessionele predikant die sterke nadruk legt op de uitleg van de Bijbel en zich inzet voor de Bijbelse vorming van zijn gemeenteleden. Daarbij ontbreekt in zijn verkondiging de actuele toespitsing bepaald niet. Behoedzaam en tegelijkertijd onmiskenbaar richt hij zich tegen de nationaalsocialistische ideologie van de Duitse bezetter. Ook wanneer Berkhof moet onderduiken, verschijnt hij toch van tijd tot tijd onaangekondigd op de kansel Het is boeiend te lezen hoe de Lemelse pastor vanuit het Woord leidinggeeft aan zijn gemeente in oorlogstijd. Ook wanneer hij moet onderduiken, verschijnt hij toch van tijd tot tijd onaangekondigd op de kansel. Verder zet hij zich moedig in voor het verschaffen van onderduikadressen aan Joodse mensen. Een en ander maakt hem uiteraard verdacht in de ogen van de vijand en hij wordt zelfs gearresteerd. In de gevangenis in Enschede schrijft hij dan zijn bekende boek ”Geschiedenis van de kerk”. Daarin stelt hij zich onverkort achter de dogma’s van de vroegchristelijke kerk inzake de Drie-eenheid van God en de beide naturen van Christus. Modaliteiten In zijn tweede gemeente, Zeist (1944-1950), komt Berkhof in aanraking met de verdeeldheid tussen de verschillende richtingen en modaliteiten. Hij probeert tevergeefs plaatselijke ouderlingen die zich tot de Gereformeerde Bond rekenen ertoe te bewegen bij alle Zeister predikanten dienst te doen en niet alleen bij de 'bondsdominees'. Ondanks zijn kritiek op eenkennigheid en eenzijdigheid bij de Gereformeerde Bond stelt hij zich open voor de in zijn ogen waardevolle geestelijke inbreng vanuit die flank van de kerk. Dit komt tot uiting in zijn nog altijd relevante boekje ”Crisis der middenorthodoxie” (1952) en in zijn diepgaande gedachtewisseling met de latere voorzitter van de Gereformeerde Bond, ds. G. Boer, destijds in Lunteren. Het is jammer dat Blei op een en ander slechts summier ingaat. In 1950 wordt Berkhof benoemd als de eerste rector van het pas in leven geroepen seminarium, waar hij alle studenten op weg naar het ambt van predikant zou ontmoeten en begeleiden. Vanaf 1960 tot 1981 werkt hij als hoogleraar te Leiden als opvolger van Miskotte. Steeds is hij in zijn werk erop gericht zich in te leven in de posities van anderen en verbindingen te leggen tussen studenten en voorgangers van verschillende pluimage. Zo wil hij bijdragen aan de eenheid van de kerk in alle verscheidenheid. Zijn openhartigheid en warme belangstelling zijn hem hierbij van groot nut. Toch is er ook stevige kritiek op Berkhofs dogmatiek, zeker van gereformeerde zijde Berkhof ontwikkelt zich in deze jaren tot een open oecumenisch theoloog die kritisch in het voetspoor van Karl Barth voortgaat, maar ook steeds meer verwantschap voelt met de intenties van F.D.E. Schleiermacher (1768-1834) in diens pogen het Evangelie te vertolken voor de moderne, verlichte mens. In 1973 verschijnt zijn rijpe levenswerk ”Christelijk geloof”. Deze dogmatiek ontvangt veel waardering en krijgt jarenlang een vaste plaats in het dogmatisch onderwijs aan theologische faculteiten in binnen- en buitenland. Toch is er ook stevige kritiek, zeker van gereformeerde zijde, zoals van de hoogleraren C. Graafland en W.H. Velema. Deze kritiek, die wat mij betreft nog recht overeind staat, richt zich onder meer op Berkhofs verregaande herinterpretatie van het leerstuk van de Drie-eenheid van God. Hierbij wordt de belijdenis dat de Zoon en de Geest van eeuwigheid samen met de Vader waarachtig en eeuwig God zijn, losgelaten. Verder richt de kritiek zich op Berkhofs nieuwe visie op Openbaring als ontmoetingsgebeuren en de daarmee gepaard gaande relativering van het volstrekte gezag van de Heilige Schrift. Gegronde verwachting Tegelijkertijd vergeten we niet dat Berkhof tegenover vrijzinnige opvattingen altijd met overtuiging heeft vastgehouden aan de lichamelijke opstanding van Christus en „de gegronde verwachting” van het geloof: een nieuwe aarde waarop gerechtigheid wonen zal. Het siert hem dat hij het, ook in internationale gremia, volhardend heeft opgenomen voor de erkenning van de blijvende bijzondere plaats van het Joodse volk in het voortgaande handelen Gods in de geschiedenis en zeker ook in de toekomst. Zijn boek ”Christus de zin van de geschiedenis” (1958) is van blijvende waarde voor de ontwikkeling van een gelovig zicht op de historie van de mensheid, waarbij de Gekruisigde en Opgestane centraal staat. Zo is er nog veel meer te noemen, in kritische dan wel waarderende zin. Wie zich daarin verder wil verdiepen, kan in dit boeiend geschreven boek ruimschoots terecht. Er treedt weliswaar een zekere overlapping op met de in 1997 verschenen studie van prof. dr. E.P. Meijering (”Hendrikus Berkhof. Een theologische biografie”), maar Blei legt zijn eigen accenten en biedt vaak een bredere weergave van Berkhofs geschriften. Het was mooi geweest wanneer in deze biografie de méns Henk Berkhof nog levensechter was getekend. Hij lééfde zijn theologie, niet alleen op het hoogtepunt van zijn kracht, maar evenzeer toen hij na zijn herseninfarct in het verpleeghuis Leithenrode met veel beperkingen te kampen had. Wie hem daar ontmoette, weet hoe hij ootmoedig zijn hoop bleef stellen op de liefde en genade van zijn God. Hendrikus Berkhof, theoloog onderweg. Een biografie Karel Blei uitg. KokBoekencentrum 788 blz. € 39,99 Vond u dit artikel nuttig? Gerelateerd nieuws - Meer over - Recensies - Boekrecensies