Исследовательница раскрыла религиозный путь теолога Алларда Пайерсона и его переход к гуманизму

Allard Pierson, van het Reveil naar het modernisme Allard Pierson (1831-1896) was theoloog, schrijver en hoogleraar aan de Gemeente Universiteit van Amsterdam, de latere Universiteit van Amsterdam. Promovenda Sabine Wolsink onderzocht zijn religieuze zoektocht. Pierson groeide op in de kringen van het Reveil, een protestantse opwekkingsbeweging in de negentiende eeuw. In zijn jeugd ontmoette hij bijvoorbeeld geregeld Isaäc da Costa (1798-1860), die een huisvriend was van de Piersons. Pierson studeerde theologie in Utrecht en werd predikant binnen de Nederlandse Hervormde Kerk. Toch groeide bij hem steeds meer twijfel over de verhouding tussen geloof en moderne wetenschap. In 1865 legde hij daarom zijn ambt neer. Juist die breuk met de kerk bepaalt tot op vandaag vaak het beeld van Pierson. Tegelijkertijd is er de afgelopen jaren relatief weinig nieuw wetenschappelijk onderzoek naar zijn denken gedaan. Recent promoveerde Sabine Wolsink (28) op een onderzoek naar Piersons religieuze zoektocht. Wolsink groeide op in Nederland en studeerde letterkunde en theologie in Nederland en in Duitsland. In maart verdedigde ze haar proefschrift aan de Universiteit van Wenen. Voor haar onderzoek maakte zij onder meer gebruik van de collectie brieven, waarvan het Huygens Instituut de digitalisering coördineerde. Kunt u iets meer vertellen over Allard Pierson? „Pierson groeide op in de kringen van het Reveil en studeerde aan de meest orthodoxe theologische opleiding van die tijd, in Utrecht. Hij kwam daar onder invloed van hoogleraar filosofie Cornelis Willem Opzoomer (1821-1892). Waar de mannen van het Reveil al voor vreesden, gebeurde: Pierson keerde zich onder zijn invloed af van het Reveil. Hij worstelde met de vraag hoe hij het geloof kon verbinden aan de nieuwe wetenschappelijke inzichten. Hij werd predikant, eerst in Leuven en later in Rotterdam. Uiteindelijk ontwikkelde hij zich tot een belangrijke vertegenwoordiger van het theologisch modernisme, een religieuze stroming die het geloof probeerde te verbinden met moderne wetenschap, cultuur en kritisch denken.” Hoe nam Allard Pierson afscheid van het predikantschap? „Toen Pierson in 1865 zijn ambt neerlegde, veroorzaakte dat veel opschudding. Hij lichtte zijn besluit toe in een openbare brief, waarop weer allerlei reacties en pamfletten verschenen. Die discussie maakte de tegenstelling tussen orthodoxen en modernen alleen maar scherper. Later werd Pierson hoogleraar kunstgeschiedenis, esthetica en moderne talen in Amsterdam. Hij groeide uit tot een bekend intellectueel van zijn tijd.” Hoe zou u het religieuze denken van Pierson willen omschrijven? „Voor mijn onderzoek heb ik gekeken naar Pierson vanuit het denken van de hedendaagse filosoof John D. Caputo. Bij Caputo draait religie minder om absolute zekerheden en meer om openheid, verantwoordelijkheid en menselijkheid. Ook Pierson zocht naar nieuwe vormen van geloof en zingeving. Voor hem kon religie niet meer opgesloten blijven binnen vaste kerkelijke systemen. Hij vond dat kerken mensen soms uitsluiten vanuit hun overtuigingen, terwijl hij juist op zoek was naar een bredere humaniteit. Hij vond die in de ”ware humaniteit”, een levenshouding waarin de mens zich richt op wat werkelijk goed, schoon en verheffend is voor zichzelf én voor anderen. Tegelijk bleef het christendom hem wel vormen. Hij brak niet volledig met zijn achtergrond en sprak vaak met waardering over het Reveil. Wel verzette hij zich tegen een geloof dat vooral gericht is op het hiernamaals. Volgens Pierson moet geloof juist betekenis krijgen in het leven van nu, in aandacht voor cultuur, kunst en medemenselijkheid. In de tijd van het opkomend socialisme zien we bij hem ook een drang tot sociale initiatieven.” Ging Pierson daarmee niet voorbij aan de zondigheid van de mens? „De modernen hadden inderdaad een optimistischer mensbeeld dan veel mensen binnen het Reveil. Pierson geloofde sterk in menselijke ontwikkeling en vooruitgang. Dat past bij het negentiende-eeuwse denken. Tegelijk kun je je afvragen of hij soms te weinig oog had voor de grenzen van de mens. Niet iedereen heeft dezelfde mogelijkheden of omstandigheden om tot die ”ware humaniteit” te komen, denk bijvoorbeeld aan neurologische, psychiatrische of intellectuele voorwaarden die daartoe kunnen ontbreken.” Piersons naam is nu misschien nog bekend van het Allard Piersonmuseum. Waarom draagt dit museum zijn naam? „Het huidige Allard Pierson, het erfgoedinstituut van de Universiteit van Amsterdam, draagt zijn naam vanwege Piersons grote betekenis voor de kunst- en cultuurgeschiedenis. Het museum is ontstaan uit voorwerpen die Pierson gebruikte voor zijn lessen, bijvoorbeeld de afgietsels die hij liet maken van beelden uit de oudheid. Kunst is voor Pierson een taal waarmee je de werkelijkheid beter kunt duiden dan met dogmatische of rationalistische taal. Door met kunst de werkelijkheid op een andere manier te vatten, krijg je een andere blik op de werkelijkheid. Kunst biedt nieuwe inzichten en vraagt om een waarderende, open houding. Dit heeft veel raakvlakken met de visie van Pierson op humaniteit. Zoals hij kunst beschouwde, wilde hij ook de ander beschouwen: open en met waardering. Welke lessen zouden hedendaagse christenen kunnen trekken uit Piersons worsteling met geloof, wetenschap en moderniteit? „Pierson is een interessant figuur die de moeite waard is om te onderzoeken. Hij daagt mensen uit om verder te kijken dan hun eigen gelijk en te zoeken naar wat mensen met elkaar verbindt. Voor hem stond menselijkheid boven ieder geloof of iedere overtuiging. In huidige tijden van polarisatie kan dit helpen de mens achter de politieke of religieuze overtuiging te blijven zien.” Vond u dit artikel nuttig? Gerelateerd nieuws - Meer over - Kerkgeschiedenis - Reveil