В Харлеме проходит юбилейный фестиваль органа, где музыканты изучают творчество Баха и искусство импровизации

Matthias Havinga geeft les over Bach tijdens jubilerend orgelfestival Haarlem Zeg ”Haarlem” en de ogen van veel organisten en orgelliefhebbers gaan glimmen. Grote kans dat ze ooit het Internationaal Orgelfestival in de Spaarnestad bezochten, dat dit jaar 75 jaar bestaat. Om te luisteren, te improviseren of te leren. Dick Sanderman en Leendert Verduijn volgden er cursussen en genoten van lessen door toporganisten, van de „allermooiste” orgels én van de gezelligheid. Het festival trekt liefhebbers uit binnen- en buitenland. In 1951 had het eerste internationale improvisatieconcours voor organisten plaats. Vier jaar later werd de Zomeracademie aan het evenement toegevoegd. Leendert Verduijn (29) volgde diverse cursussen tijdens de Zomeracademie, waaronder de Young Talents Class en de Excellence Class. Tegenwoordig is hij onder meer organist van de Sint-Maartenskerk in Zaltbommel en muziekdocent aan Driestar Gouda in zijn woonplaats Gouda. Hij nam in 2014 als conservatoriumstudent deel aan de Young Talents Class en kreeg er les van docenten als Olivier Latry, Lorenzo Ghielmi en Jos van der Kooy. „Samen met een andere deelnemer sliep ik in een tuinhuis bij mensen in Heemstede. Als jonge talenten mochten we bij alle cursussen binnenlopen. Ik had een vracht partituren meegenomen en probeerde zo veel mogelijk aanwijzingen van docenten te noteren.” Daar heeft Verduijn nog altijd profijt van. „Kortgeleden speelde een leerling een werk uit de Noord-Duitse barok, muziek vol improvisatorische elementen. Ik herinnerde mij een voorbeeld dat Ghielmi destijds gaf: „Denk bij improvisatorische delen aan een vliegtuig dat opstijgt, vliegt en weer landt. Speel dergelijke frasen als zo’n denkbeeldige boog.” Trainingskamp De eerste zomercursus smaakte naar meer. In 2018 reisde Verduijn weer af naar Haarlem. Hij liet er zijn kennis over Bach bijspijkeren door Leo van Doeselaar. Met Olivier Latry en Ben van Oosten verdiepte hij zich in Franck. Na afloop selecteerde het docentenkorps hem voor de Excellence Class. „Zo’n uitnodiging sla je niet af. Vanwege corona vond de Excellence Class pas in 2022 plaats. De cursus bleek ook een perfect trainingskamp voor de International Martini Organ Competition, waaraan ik aansluitend deelnam. Na in Haarlem twee weken lang alleen maar met muziek bezig te zijn geweest, kon ik mij tijdens de wedstrijd goed focussen. De concourswinst is mede te danken aan Haarlem.” De zomercursussen leverden meer op. De vriendschap met Maarten Wilmink bijvoorbeeld, de organist van de kathedrale basiliek Sint-Bavo in Haarlem. En in 2014 een uitnodiging van Latry om naar Parijs te komen. „Dat was geweldig. Ik maakte de diensten in de Notre-Dame mee en woonde Latry’s lessen op het conservatorium bij.” Verduijn snapt niet dat sommige orgelstudenten Haarlem links laten liggen. „Deelname verbreedt je blik. Je krijgt les van de allergrootste organisten op de allermooiste orgels. Verder is het gezellig. Met medecursisten een biertje drinken op de markt of ergens een pizza eten, het hoort er allemaal bij.” Speelhulpen Matthias Havinga (43), organist van de Oude Kerk in dienst van de Protestantse Kerk Amsterdam, laat voor het eerst zijn gezicht zien tijdens de zomeracademie. Hij verzorgt een cursus over Bach en geeft lessen over de muziek van Sweelinck en diens leerlingen Scheidt en Scheidemann. Havinga is hoofdvakdocent orgel aan het Conservatorium van Amsterdam. Waarom gaat hij daarnaast tijdens de zomer lesgeven in Haarlem? „In tegenstelling tot veel andere landen beschikken wij in Nederland over eeuwenoude mechanische orgels, waarop oude muziek geweldig klinkt. Buitenlanders spelen thuis vaak op modernere instrumenten die makkelijk spelen en van alle gemakken zijn voorzien. Maar oude instrumenten schrijven hun eigen wetten voor, waaraan je je ook moet leren aanpassen. Ze sturen ook je opvatting, brengen je door hun ouderdom dichter bij de tijd en de bedoeling van de componist. Het is leuk om studenten daarin te begeleiden en om mee te maken hoe er een wereld voor hen opengaat.” Een docent mag een repertoirelijst samenstellen voor de deelnemers aan zijn cursus. „Voor de cursus over Sweelinck, Scheidt en Scheidemann koos ik stukken die laten zien hoe de leerlingen reageerden op hun leermeester, wat ze van hem overnamen en juist hoe ze hun eigen stijl ontwikkelden.” Bagage Hoe gaat Havinga zijn lessen vormgeven? „Het is natuurlijk verleidelijk om mijn interpretatie door te geven, maar het is niet mijn bedoeling dat iedereen Bach gaat spelen op mijn manier. Ik reageer vooral op wat ik hoor, want iedere student komt met zijn of haar eigen bagage naar Haarlem. De een heeft veel gelezen over interpretatie of is een gevorderde speler, een ander is minder ver of mist belangrijke kennis. Ik zoek naar wat een speler nodig heeft om muziek te maken. Daarbij speelt iemands persoonlijkheid ook een rol: hoe kiest hij het tempo en welke vrijheden veroorlooft hij zich qua ritme?” Behalve dergelijke vrijheden zijn er ook objectieve factoren, zoals de systematische opbouw van Bachs composities. „Denk aan het gebruik van omkeerbaar contrapunt, waarin de boven- en onderstem van plaats kunnen verwisselen, of hoe kleine motieven in een koraalbewerking zijn ontleend aan de hoofdmelodie. Het is mooi om de ogen van cursisten daarvoor te openen. Tegelijkertijd weet ik ook niet alles en ga ik soms samen met deelnemers op zoek naar antwoorden. Ik steek het nodige van cursisten op. Soms spelen ze een werk op een voor mij nieuwe en overtuigende manier.” Wanneer is de zomeracademie geslaagd? ,,Als we samen muziek maken in een fijne sfeer. En als deelnemers oppikken wat ik aandraag en daarmee hun spel verbeteren.” Boeiende gesprekken Dick Sanderman (69) volgde in 1979 een cursus improvisatie bij Hans Haselböck en zat in hetzelfde jaar als luisteraar bij een Franckcursus van Daniel Roth. Hij werkte 48 jaar als docent en directeur aan de muziekschool in Rijssen en is als kerkorganist verbonden aan de protestantse gemeenten in Hellendoorn en Rijssen. Sanderman werd bekend door zijn koraalboeken en talrijke psalmvoorspelen. De Rijssense musicus toog naar Haarlem op advies van Jaap Dragt, zijn orgeldocent aan het conservatorium in Zwolle. „Anders dan tegenwoordig zat je vanaf het begin tot het eind van de conservatoriumstudie bij een en dezelfde docent. Dragt vond het verstandig om mijn licht ook bij anderen op te steken.” Tijdens zijn conservatoriumtijd kon enkel in „verloren kwartiertjes” aandacht aan improvisatie worden gegeven. Daarom koos Sanderman voor een improvisatiecursus. „Het was heerlijk om twee weken intensief met improvisatie bezig te zijn. We kregen tien lessen van elk twee uur. Haselböck gaf ons na elke les huiswerk mee. Onder andere om met minder gangbare toonladders aan de slag te gaan en zo te kijken welke akkoorden we aan ons arsenaal konden toevoegen. Anders dan in de gebruikelijke toonladders wisselen hele en halve toonafstanden elkaar in een zogeheten octotonische toonreeks voortdurend af. Een componist als Messiaen heeft dergelijke reeksen veel gebruikt. Als een les voorbij was, stapte ik op mijn fiets om te studeren in kerken in Haarlem en omgeving. ’s Avonds bezocht ik festivalconcerten.” Sanderman verbleef tijdens de twee festivalweken bij een gastgezin in Haarlem. Samen met een Amerikaan, die voor het eerst in Nederland was. „Dat leverde boeiende gesprekken op aan de ontbijttafel. Amerikanen waren nauwelijks vertrouwd met mechanische orgels. Er ging dus een wereld voor hen open.” Vertellend spelen Wat bleef Sanderman nadien bij van de cursussen in Haarlem? Met name in concertante improvisaties gebruik ik de kruidige akkoorden waar ik tijdens de zomercursus mee bezig was. In 1983 won ik het Nationaal Improvisatieconcours in Bolsward. Ik zal toen ongetwijfeld iets van het geleerde hebben toegepast.” In zijn partituren van de orgelwerken van César Franck komt Sanderman nog regelmatig aantekeningen tegen die hij maakte tijdens de cursus van Daniel Roth. „Roth hamerde bijvoorbeeld op het vertellend spelen van Franck. In de lijn van Franck en diens opvolger Charles Tournemire koos hij voor een vrije en expressieve benadering van de partituur. Het blijft waardevol om dit aan mijn leerlingen door te geven.” Vond u dit artikel nuttig? Gerelateerd nieuws - Meer over - Klassieke muziek